Podcast

Şeytanın Elementi: Plütonyum

Reklam Alanı (Deneme)

Bölüm Açıklaması

Aynı element hem bir şehri yok edip hem de insanlığı yıldızlara taşıyabilir mi? Bu bölümde plütonyumun Manhattan Projesi’nden Mars’a inen keşif araçlarına uzanan hikayesini anlatıyoruz.



Bu bölümde:

(00:00) Şeytanın Elementi

(01:14) Plüton’un Adını Taşıyan Element

(03:28) Trinity’den Nagasaki’ye

(06:33) Reaktörden Kalp Piline

(07:31) Voyager’ın Yakıtı

(09:22) Yakıt mı, Yok Edici mi?



Yaratıcı: Bebar Bilim | Cengiz Çalışkan

Yapımcı: Podbee Media

Bu bölüm reklam ve sponsorluk içerebilir.

Bölüm Transkripti

1.246 kelime · ~6 dk okuma

25 Ağustos 2012'de, Güneş'ten 18 milyar kilometre uzaklıkta Voyager 1 heliosferden de çıkış yaparak Güneş sistemimizi terk edip daha önce herhangi bir insan yapımı nesnenin ulaşamadığı yerlere doğru yelken açtı. Bu sınırı geçerek aslında Voyager 1 yıldızlar arası seyahatine başlamıştı. Bu da başka bir ilkti. Şimdi gözünüzün önüne periyodik jetbelli getirin.

En alt kısımda bulunan bir element işte bu seyahati mümkün kılacaktı. İnsanlığın hayal bile edilmesi zor mesafeleri kat etmesini sağlayan element. Plütonyum. İlk kez 1940'larda bulunan Plütonyum, insanlık tarihinde hem bu kadar yapıcı hem de yıkıcı potansiyele sahip nadir bir element.

Fizikçi John Goffman bir keresinde Plütonyum için cehennemden gelen element, şeytanın elementi demiştir. Ama neden? Nedenini iyi anlamak için önce kısaca bu elementi bir tanıyalım. Her bir Plütonyum atomunda 94 proton bulunur.

Transkriptin tamamını oku

Uranyum'da bu sayı 92, Neptünyum'da 93'tür. Bu iki element de isimlerini Uranüs ve Neptün gibi antik tanrılar ve gezegenlerden aldığı için 1940'ların sonunda Berkeley laboratuvarlarında Glenn Seaborg ve arkadaşları tarafından keşfedilen Plütonyum'da 1930'larda Neptün'ün ötesinde keşfedilen ve Roma tanrılarından yeraltı dünyasının tanrısının ismini alan olan cüce gezegen Plüton'un ismini almıştır. Aslında Seaborg ve arkadaşları Plütonyum'u Berkeley'de bir parçacık hızlandırıcısında üretmeye çalışıyorlardı. Bu cihazda Döterium atomunun çekirdeği olan Döteron'u bir uranyum numunesine fırlatıyorlardı.

Bu deney sonucunda da çok az miktarda Neptünyum ortaya çıkmış ve Neptünyum da bozunarak Plütonyum'a dönüşmüştür. Bu arada Glenn Seaborg ismi tanıdık gelmiş olabilir. Manhattan Projesi'nin önemli bir ismidir kendisi. 1941'de Plütonyum'u keşfettikten sonra yayınladığı makalesi Plütonyum'un askeri kullanım potansiyeli keşfedildikten hemen sonra ortadan kaybolmuştur.

Yanlış kişilerin eline geçmesin diye büyük ihtimalle. Sonra zaten Seaborg Manhattan Projesi'nde Plütonyum üretimi konusunda önemli bir figürü haline gelmiştir. Ancak biraz geriye gidersek, ilk elle tutulur miktarda Plütonyum numunesi 20 Ağustos 1942'de Chicago Üniversitesi'nde oluşturulmuştur. Fakat buraya gelene kadar bazı kesimler bahsettiğimiz gibi Plütonyum'un askeri potansiyelini çoktan keşfetmişlerdi bile.

Çünkü Plütonyum'da her zaman 94 proton vardır demiştik. Nötron sayısı değişkenlik gösterebilir ki bu değişkenlikler sonucunda izotoplar yani aynı atomun benzer kimyasal özelliklere sahip ancak farklı atomik kütlelere ve fiziksel özelliklere sahip varyasyonları ortaya çıkar. Uranyumun da izotopları vardır biliyorsunuz. Bunlardan birisi olan uranyum-235'in zaten bir atom bombası için yakıt olarak kullanılabileceğini keşfetmiştik.

Bu keşfin hemen ardından glütonyum da bir alternatif olarak sahneye çıkmış. Ve atom çağının eşiğine gelinmişti. Bugüne geldiğimizde tüm kullanımlar için iki tür plutonyumdan bahsederiz. Biri reaktör sınıfı, diğeri ise silah sınıfı.

Ki plutonyum zaten 1945'te Nagasaki'de on binlerce kişinin ölümüne neden olan Fat Man takma isimli atom bombasının da temel içeriğini oluşturuyordu. Yani plutonyumun inanılmaz yıkıcı bir potansiyeli vardı. Bu potansiyelden ve kullanıldığı yerlerden bahsetmek gerekirse. Bu amaçla yani askeri amaçlarla kullanılan plutonyum bir plutonyum üretim reaktöründe 2 ya da 3 ay kadar ışıma gerçekleştiren uranyum yakıtından elde edilir.

Bir bomba yapmak için ise yaklaşık 10 kilo saf plutonyum 239 izotopuna ihtiyacınız vardır. Amerika'nın şu anda elindeki miktardan birazdan bahsedeceğiz. İnanılmaz. Bu tip bir bomba yapmak için de bir nükleer reaktörde yıllık 30 megawatt gibi bir enerjiye ihtiyacınız var.

Ve bu süreçte de sürekli yakıt değişimi yaparak ısınan yakıtı yeniden işlemeniz gerekir. Bu nedenle silah sınıfı plutonyum izotoplarının yoğunluğunu artıran özel reaktörler de üretilirler. Ve dünyada patlayan ilk atom bombasına gelirsek. 16 Temmuz 1945'te New Mexico'da, Almagordo'da Manhattan projesinin çok gizli Trinity nükleer testi kapsamında patlatılmıştı.

O kadar güçlü bir testi ki bu 160 kilometre mesafeden hissedilmişti. Bu ilk bombanın temelinde de Plütonyum yatıyordu. Bu başarının ardından bir ay bile geçmeden Uranyum-235 bazlı bir atom bombası ilk kez bir saldırı aracı olarak kullanılmış ve 6 Ağustos 1945'te Hiroshima'ya atılmıştı. Daha 3 gün geçmişti ki Fat Man takma adlı ikinci bir atom bombası Nagasaki'nin üzerine bırakılmıştı.

Bu nispeten daha büyük ve güçlü bomba da Plütonyum bazlıydı. Bu yıkıcı gücün Nagasaki'de tam olarak kaç kişiyi öldürdüğü bilinmese de henüz ilk patlama anında 40 bin kadar insan resmen buharlaşmış. 60 bin kişi yaralanmıştı. Elbette radyasyonun etkileri yıllar boyu sürdüğü için uzun vadede sadece FETME'nin tek başına 140 binden fazla insanın ölümünden sorumlu olduğu düşünülüyor.

İnanılmaz bir dram. Neden? Şeytanın elementi dendiği biraz daha anlam kazanmıştır sanırım. Ama sorun element de değil elbette.

Neyse, şimdi kısa bir ara verelim. Evet, kaldığımız yerden devam edelim. Ancak şu anda bir sorunumuz var. Bir bomba için 10 kilo kadar saf plutonyum yeter diyorduk ya.

Şu anda sadece Amerika'nın elinde ne kadar var biliyor musunuz? Tam 87.7 ton. Amerika şu anda bu kadar plutonyumu depolama konusunda da sorun yaşıyor.

Büyük bir çoğunluğu Güney Carolina'da Savannah River tesislerinde saklanıyor. Bu arada hangi ülkenin elinde kaç nükleer başlık olduğunu merak ediyorsanız Nükleer Kuvvetler Haritası bölümümüze de kulak verebilirsiniz. Fakat bir laboratuvarda üretilen bu yıkıcı elementin bir daha avantajı bulunuyor. İnanılmaz verimli bir enerji kaynağı plutonyum.

Bugün nükleer santrallerde üretilen enerjinin 3'te 1'i bu elementten geliyor. Amerika'da hiçbir reaktörde plutonyum kullanılmaması da ilginç bu arada. Bir şey için saklıyor olabilirler. Bahsedeceğiz ondan da.

Nükleer reaktörlerde oluşan en yaygın plutonyum izotopu ise uranyum 238'in nötroni ile oluşturulan plutonyum 239. Fizyon sonucunda bu izotop yine nükleer silahlarda kullanılan zenginleştirilmiş uranyum 235 kadar enerji üretebilir. Bu arada eskiden yine bir izotop olan plutonyum 238 piyasada bulunan kalp pillerinde kullanılıyordu. Litiyum piller geldikten sonra elbette artık bu tip bir kullanım söz konusu değil.

Ama yine de ne kadar yıkıcı olsa da plutonyum anlayacağınız üzere gerektiğinde çok da faydalı olabiliyor. Ancak Plütonyum'un daha az bahsedilen ve belki de en önemli kullanımlarından biri de uzay araştırmalarıdır. Plütonyum-238 radyoaktif bozulma sonucunda inanılmaz bir ısı açığa çıkarır ve bu ısı da elektrik üretmek üzere termoelektrik jeneratörleri besleyebilir. En güzeli de çok yüksek enerji üretmek için o kadar fazla Plütonyum gerekmemesi.

Çok az bir miktar çok çok fazla ısı üretebiliyor. Bu da elektrik üretmek için kullanılabiliyor. Ve bir de Half-Life mevzusu var. Üçüncüsünü görmeye ömrümüzün yetip yetmeyeceğinden emin olamadığımız efsane oyundan bahsetmiyoruz tabi.

Ancak oyuna da çok uzak bir terim değil. Radyoaktivite ile ilgili bir terimdir Half-Life. Ve bir radyoaktif izotopta atomların yarısının başka bir şeye dönüşmesi veya bozulması için gereken ölçümü ifade eder. Plütonyum-238'in Half-Life'ı yaklaşık 88 yıldır mesela.

Ve bu süre boyunca size çok önemli bir enerji kaynağı sağlayabilir. Bu sayede de uzay araçlarının uzayın derinliklerinde onlarca yıl seyahat etmesini sağlayabilirsiniz. Çünkü güneşten uzaklaştıkça güneş enerjisiyle çalışan araçların kullanabileceği enerji de çok azalacaktır. Ayrıca örneğin Mars'ta yine bu enerji toz ve benzeri sorunlarla karşı karşıyadır.

Güvenilmezdir özette. Bu nedenle Plutonium-238 hem Mars görevleri hem de derin uzay araştırmaları açısından harika bir adaydır. Yani Amerika elindeki stovu belki de başka şeyler için saklıyor olabilir. Göreceğiz.

Bu arada başta bahsettiğimiz üzere Voyager 1 ve 2 araçları ile birlikte 2021'de Mars yüzeyine inen Perseverance aracının da temel yakıtı Plutonium-238'dir. Bu zamana kadar farklı şekillerde 30 uzay aracında da kullanılmıştır. Son olarak bir şeyden bahsetmedik. Kimi zaman plutonyumun en zararlı ve radyoaktif element olduğu söylenir.

Fakat araştırmalar bunun tam tersine işaret ediyor. Doğrudan yutmadığınız veya uzun süre maruz kalmadığınız sürece plutonyum doğrudan zarar vermez. Ve aranızda benim gibi geleceğe dönüşseverler varsa, Dr. Emmet Brown'un ilk DeLorean'ın zamanda yolculuğunu mümkün kılan da plutonyumdu.

Bir miktar spoiler olabilir ama yeterli plutonyum elde edemeyen doktor Libya'lı teröristlerle bir nükleer santrale saldırarak ona plutonyum getirmeleri konusunda anlaşma yapar. Döndüğünde bu plutonyumla onlara bir bomba yapacağının sözürü verir. Tabi teröristlere gönderdiği pakette bomba filan yoktur neyse. Bu sahne ile aslında bir şeyi tekrar açıklamak gerekiyor.

Şu anda dünyadaki plutonyum rezervinin neredeyse tamamı nükleer santrallerde ortaya çıkan yan üründür. Bir tür nükleer atık. Belirli işlemler yapılmadığı sürece kullanım imkanı da kısıtlıdır. Bu konuda çalışmaların olduğunu da biliyoruz.

Bazı kaynaklar kimi ülkelerin bu atıklardan bomba yapacağından endişe duyulduğunu söyler mesela. Bakalım insanlık her türlü potansiyeli barındıran elementi bir sonraki aşamada hangi amaçla kullanmayı tercih edecek? Farklı gezegenleri kolonileştirmeye yarayacak bir yakıt olarak mı yoksa yine bir yok edici olarak mı?

Bu transkript otomatik olarak oluşturulmuştur; küçük hatalar içerebilir.

Reklam Alanı (Deneme)