11 - İslam Nasıl Kurumsallaştı?

Peygamberin en azılı muhalifleri, onun vefatından sonra bu inancı nasıl kendi iktidarlarının kalkanı haline getirdi? Kur'an'ın metinleşme sürecinden üretilen binlerce sahte hadise kadar, kutsalı gerçekten kim tayin etti: İlahi vahiy mi, yoksa hırslı kralların siyasi planları mı? Dinler tarihinin en sarsıcı sayfalarını aralıyoruz.

Bu bölümde:

• (00:00) Klasik Anlatı, Dogmalar ve Tarihsel Kuşku.
• (02:13) Siyer ve Hadislerin Geç Dönem Kayıtları.
• (04:21) Gizemli Öğretmenler ve Hanifler: Zeyd bin Amr bin Nüfeyl.
• (05:45) Ebionit Rahip Varaka bin Nevfel ve Rahip Bahira İddiaları.
• (08:49) İsimlerin Sentezi.
• (11:35) Pagan Köklerden Kalan İbadetler ve Rakip Kâbelerin Tasfiyesi.
• (16:20) Emevi Dönüşümü: Müminler Hareketinden Arap İmparatorluğuna.
• (17:22) Din-Devlet İnşası.
• (18:57) Kur'an'ın Metinleşmesi ve Yaktırılan Mushaflar.
• (21:30) Hadis Üretimi ve Kutsalın İktidar Silahına Dönüşmesi.


Yararlanılan Kaynaklar:

1. Buhârî, el-Câmiu's-Sahîh, Kitâbü'l-Megâzî, "Bâbü Gazveti Zi'l-Halasa" (hadis no. 4355–4357); ayrıca Kitâbü'l-Cihâd no. 3020, 3076. — Cerîr b. Abdullah el-Becelî'nin 150 atlıyla Zü'l-Halasa'yı yakması, "uyuz deve gibi bıraktım" ifadesi ve peygamberin duası. (Türkçe: Sahîh-i Buhârî ve Tercemesi, çev. Mehmed Sofuoğlu, Ötüken.).

2. Müslim, el-Câmiu's-Sahîh, Kitâbü Fedâili's-Sahâbe, no. 2476. — Aynı olayın ikinci sahih rivayeti..

3. İbnü'l-Kelbî, Kitâbü'l-Esnâm (Putlar Kitabı), çev. Beyza Düşüngen, Ankara Üniv. İlahiyat Fak. Yay., 1969. — Zü'l-Halasa'nın "Kâbetü'l-Yemâniyye" olarak anılması, Lât/Uzzâ/Menât tapınaklarının yıkılması, Hacerülesved ve taş kültleri..

4. İbn Hişâm, es-Sîretü'n-Nebeviyye, çev. Hasan Ege, Kahraman Yay. (İng.: A. Guillaume, The Life of Muhammad, Oxford 1955). — Zeyd b. Amr, Varaka b. Nevfel, Rahip Bahîra anlatıları; Mekke fethinde putların kırılması; Hâlid b. Velîd'in Uzzâ'yı yıkması..

5. Buhârî, Kitâbü'l-Megâzî no. 4287 / Müslim no. 1781. — Fetih günü Kâbe çevresindeki 360 put rivayeti..

6. G. R. Hawting, The Idea of Idolatry and the Emergence of Islam, Cambridge UP, 1999. — Cahiliye hac ritüelleri (tavaf, Safa-Merve, ihram) ile İslâmî hac arasındaki süreklilik tartışması..

7. İbn Sa'd, et-Tabakâtü'l-Kübrâ, c. 1 ve 3 (Türkçe: Siyer Yay., ed. Adnan Demircan). — Zeyd b. Amr'ın Kâbe'deki sözleri, Şam seyahatleri; Varaka'nın İbranice İncil okuması..

8. Buhârî, Bed'ü'l-Vahy no. 3; Tefsîr no. 4953. — Varaka'nın ilk vahyi onaylaması, ölümü ve "fetretü'l-vahiy"..

9. Joseph Azzi (Ebû Mûsâ el-Harîrî), Le prêtre et le prophète: Aux sources du Coran, Maisonneuve & Larose, Paris 2001 (Arapça aslı: Kass ve Nebî, 1979)..

10. Daniel J. Sahas, John of Damascus on Islam: The "Heresy of the Ishmaelites", Brill, Leiden 1972. — Şamlı Yuhanna'nın De Haeresibus 100/101. bölümünün çevirisi; Muhammed'in Ariusçu bir rahipten eğitildiği iddiası..

11. Christian Julien Robin, "Ḥimyar, Aksūm, and Arabia Deserta in Late Antiquity: The Epigraphic Evidence", G. Fisher (ed.), Arabs and Empires before Islam, Oxford UP 2015. — 4. yy'dan itibaren pagan yazıtların kesilip "Rahmanan" yazıtlarının başlaması; Himyer'de Yahudilik..

12. Iwona Gajda, Le royaume de Ḥimyar à l'époque monothéiste, Paris 2009. — Himyer monoteizminin epigrafik dökümü. (Kur'an referansı: Furkân 25/60 "Rahman da nedir?").

13. İbnü'n-Nedîm, el-Fihrist, 9. makale (Harrânîler bölümü); Tamara M. Green, The City of the Moon God: Religious Traditions of Harran, Brill 1992. — Harran Sâbiîlerinin Ay (Sin) kültü ve 30 günlük orucu..

14. Arda Viraf Nâme — M. Haug & E. W. West, The Book of Arda Viraf, Bombay/London 1872. — Çinvat Köprüsü, göğe yükseliş ve cennet-cehennem gezisi motifi..

15. Ya'kûbî, Târîh, c. 2 (Abdülmelik b. Mervân bölümü). — Abdülmelik'in hacıları Mekke'den (İbnü'z-Zübeyr'den) çevirmek için Kubbetü's-Sahra'yı yaptırdığı iddiasının birincil kaynağı. Karşı görüş için: Oleg Grabar, "The Umayyad Dome of the Rock in Jerusalem", Ars Orientalis 3 (1959)..

16. Chase F. Robinson, 'Abd al-Malik, Oneworld, Oxford 2005. — Arapçalaştırma reformu, kelime-i şehadetli ilk dinar (77/696-97), devletin kurumsallaşması..

17. Stephen J. Shoemaker, Creating the Qur'an: A Historical-Critical Study, University of California Press, 2022. — Kur'an'ın nihai formunun Osman değil Abdülmelik–Haccâc döneminde sabitlendiği tezi. (Destekleyici: Crone & Cook, Hagarism, Cambridge 1977.).

18. Behnam Sadeghi & Mohsen Goudarzi, "Ṣan'ā' 1 and the Origins of the Qur'ān", Der Islam 87 (2012), s. 1–129. — San'a palimpsestindeki farklı sûre sıralaması ve kelime farkları. Osman'ın mushafları yaktırması için: Buhârî no. 4987; Mervân'ın Hafsa mushafını yaktırması için: İbn Ebû Dâvûd, Kitâbü'l-Mesâhif ve İbn Şebbe, Târîhu'l-Medîne..

19. Christoph Luxenberg, The Syro-Aramaic Reading of the Koran, Verlag Hans Schiler, Berlin 2007 (Almanca aslı 2000). .

20. Ignaz Goldziher, Muslim Studies, c. 2, çev. Barber & Stern, London 1971 (Almanca: Muhammedanische Studien, 1890) — Emevilerin siyasi hadis uydurtması, Zührî üzerindeki baskı, Kubbetü's-Sahra'nın "alternatif kıble" tezi; ve Joseph Schacht, The Origins of Muhammadan Jurisprudence, Oxford 1950 — isnadların geriye dönük üretimi. Kerbelâ, Harre Vak'ası (683), Kâbe'nin 683 ve 692'de mancınıkla vurulması ve Haccâc için: Taberî, Târîhu'r-Rusül ve'l-Mülûk (İng. SUNY ed., c. 19 The Caliphate of Yazid, c. 21 The Victory of the Marwanids). Muâviye'nin Ali aleyhine hadis uydurtma emri: İbn Ebü'l-Hadîd, Şerhu Nehci'l-Belâga, c. 4 ve 11 (Ebû Ca'fer el-İskâfî'den naklen)..

21. Barbara Roggema, The Legend of Sergius Baḥīrā: Eastern Christian Apologetics and Apocalyptic in Response to Islam, Brill, Leiden 2009. — Bahîra efsanesinin Süryanice ve Arapça Hristiyan versiyonlarının eleştirel neşri ve çevirisi; Hristiyan geleneğinde Bahîra'nın "Muhammed'in öğretmeni" olarak nasıl kurgulandığını gösteren temel akademik çalışma..

22. Uri Rubin, The Eye of the Beholder: The Life of Muḥammad as Viewed by the Early Muslims, Darwin Press, Princeton 1995 (özellikle "Attestation" bölümü). — Bahîra karşılaşması ve Varaka'nın vahyi tasdik etmesi rivayetlerinin İslâmî kaynaklarda nasıl şekillendiğinin tarihsel-eleştirel analizi. Birincil rivayet için: Tirmizî, Sünen, Menâkıb no. 3620 (Bahîra hadisi; Tirmizî bunu "hasen garîb" olarak niteler)..

23. Muhammed b. Ömer el-Vâkıdî / İbn Sa'd, et-Tabakâtü'l-Kübrâ, c. 1 ("Varaka b. Nevfel" ve "Bahîra" başlıkları) ile Âişe Abdurrahman (Bintü'ş-Şâtı'), Terâcimü Seyyidâti Beyti'n-Nübüvve — Hatice'nin Varaka'ya danışması, Varaka'nın Hanif arayışı ve Hristiyanlığı seçmesi. Modern Türkçe değerlendirme için: Mehmet Azimli, Siyeri Farklı Okumak, Ankara Okulu Yay., 2008 — Bahîra ve Varaka rivayetlerinin güvenilirliğini sorgulayan yerli akademik çalışma..


Yaratıcı: Gerçeği Bul
Yapımcı: Podbee Media

Bu bölüm reklam ve sponsorluk içerebilir.