107: Kurye eylemleri ve "Gig" ekonomisi

2:41Önce kuryeler whatsapp grupları üzerinden organize oluyorlar. Sonra iş bırakıp toplu halde şirketin genel merkezine gidiyorlar. Şirketten bir temsilci ile görüşme talep ediyorlar. Tabi bu görüşme hemen gerçekleşmiyor.

2:59Bazen saatler bazen günler süren bir bekleyişin ardından pazarlık başlıyor. Mesela yurt içi kargo işçileri günlerdir genel merkezinin önünde bir pazarlık sürecinin içindeler. Pazarlığın ardından çeşitli kazanımlar da elde edilmiş durumda. Peki bu kazanımlar gerçek mi yoksa bir aldatmaca mı?

3:18Yani elbette işçiler başlattıkları bir mücadeleyi kazanan taraf konumundalar ve talep ettikleri zamları aldılar. Ve muhtemelen de almaya devam edecekler. Ancak işin iç yüzü o kadar da basit değil, o kadar parlak da değil. Mesele sadece ücretlerde yaşanan zam değil. Tüm sendikaların ve tüm emekçilerin şapkasını önüne koyması, emekçi kesimlerin bir durup yeniden düşünmesi gerekiyor. Bugün size özel bir kavramdan bahsedeceğiz.

3:48Geek ekonomi ya da platform ekonomi denen yeni bir çalışma modeli Türkiye'de de yaygınlık kazanmaya başlamış durumda. Bu şekilde çalışan işçilere dünyada Geek Workers adı veriliyor. Dünyada Uber, Glovo, Fever gibi dev şirketlerdeki çalışma biçimi bu modele örnek verilebilir. McKinsey'in 2016 tarihli raporuna göre ABD ve Avrupa'da toplam 162 milyon kişi bu şekilde çalışıyor. Yani ciddi bir yaygınlık kazanmış durumda. Dünyanın son 10 yıldır geliştirdiği pandemi ile beraber ancak çok ciddi yaygınlık kazanan bir model bu. Türkiye'de tabii 10 yıllık bir geçmişi yok. Son 2 yıldır özellikle pandemiden sonra yaygınlık kazandı. En yaygın olduğu iş kolu ise e-ticaret sektörü.

4:39Sektör özellikle pandemiyle birlikte kuryelik sistemini tümüyle değiştirdi ve bahsettiğimiz bu geek ekonomiye dahil oldu. Peki nedir bu geek? Redesign kurucu ortağı Yiğit Kulabaş, 2018'de gerçekleşen Future of Work zirvesinde geek ekonomisinden şöyle bahsediyor. Geek kelimesinin anlamını söyleyerek başlayalım aslında başta. Geek, İngilizce engagement kelimesinin kısaltılmış hali ve müzik dünyasından geliyor.

5:06Yani siz bir gitaristseniz, bir şarkıcıysanız, herhangi bir enstrüman çalıyorsanız, o gece bir iş aldıysanız diyorsunuz ki, I have a gig tonight. Şimdi bu gig ekonomisi dönüyor, dolaşıyor ve bizim dünyamıza geliyor. Ve bizim dünyamıza geldiğinde aslında bence Türkçe'ye birey ekonomisi diye çevirmek çok daha önemli. Her bireyin şirketleştiği bir düzene doğru gideceğiz.

5:30Yavaş yavaş, adım adım. Bizler de şirketleşeceğiz, çocuklarımız kesinlikle şirketleşecek. Şirketleşmek kulağa güzel geliyor. Zaten gig ekonomisi içindeki şirketler de iş gücü talebini bu şekilde pazarlıyor. Kendi dağıtım işini kuracaksın, kendi işinin patronu ol, aracını al gel. Bizim için değil, bizle birlikte çalış gibi böyle mottolarla emek piyasasına duyuru yapıyorlar. Aslında parlatıyorlar işi. Yani hikayeye göre siz işçi değil, şirketin iş ortağısınız. Kulağa bu yüzden güzel geliyor. Sosyalist yönetmen Ken Loach'un Sorry We Missed You Türkçe çevirisiyle Üzgünüz Size Ulaşamadık filmi tam da bu konuyu hem de bir kurye üzerinden anlatıyor.

6:45Film kahramanımız Ricky'nin bir e-ticaret firmasıyla yaptığı iş görüşmesiyle başlıyor. Ama yine de işin başında bazı şeyleri netleştirelim. Seni işe almıyoruz, sen bize katılıyorsun. Buna katılmak diyoruz ve bizim için değil bizimle çalışıyorsun. Yani bizim için araç kullanmıyorsun ama hizmet ediyorsun.

7:08İşe alım sözleşmesi yok. Performans hedefleri yok. Sadece teslimat standartlarından sorumlusun. Maaş yok ama ücret var. Anlaşıldı mı? Evet. Net mi? Tabii, tabii, tabii. Sorun yok. İyi, evet. Evet. Mesai saati yok. Müsait olman yeter.

7:28Bize katılınca markamızda kendi dağıtım işini kuruyorsun. Kendi kaderini kendin belirliyorsun Rukiye. Aptallarla savaşları ayırabileceksin. Anlaştık mı? Bugün Türkiye'de direniş başlatan kuryeler işte bu soruya anlaştık cevabını vermişti.

7:43Çünkü bizdeki esnaf kurye sisteminde de süreç 3 aşağı 5 yukarı benzer işliyor. Ne yapıyorsunuz? Öncelikle bir şahıs şirketi kuruyorsunuz. Şirketsiniz yani siz. Daha sonra piyasadaki bir e-ticaret şirketi ya da bir kargo şirketi ile sözleşme imzalıyorsunuz. Siz artık bu şirkete hizmet veren bir işçi değil, bir başka şirketsiniz. Dolayısıyla kendi işinizin patronu gibi görünüyorsunuz. Ne güzel ifade. Kendi işinizin patronu. Yani siz aslında bir şirketsiniz. Dolayısıyla geliri olduğu gibi giderleri de olan bir iş ortağısınız. Sorumluluğunuz çalıştığınız şirkete değil, kendi sorumluluğunuz var. Hizmet verdiğiniz, baisi olduğunuz şirket

8:26Sizin işinizle ilgili hiçbir masrafa karışmıyor. Aracınızı siz getirmelisiniz. Aracın tüm masrafları size ait. MTV, kasko, sigorta vs. Bunların hepsi size ait. Diyelim ki kaza yaptınız. Aracınızın onarım masrafları yine size ait. Elbette akaryakıt masrafları da size ait. Yani son zamlarla beraber aslında gelirin ne kadar azaldığını buradan anlayabilirsiniz. Sigortanız da yok bu arada. Sigortanızı siz karşılıyorsunuz.

8:53Merak edenler için söyleyelim, sigortanızda da işçi değilsiniz. Yani SSK değil, bağ kurulusunuz. Parça başı ücret alıyorsunuz. Kuryeler için parça başı iş, teslim edilen paket başına para almak anlamına geliyor. Her şirket için paket başı ücret değişiyor tabii. Ne kadar çok paket teslim edilirse, o kadar çok para kazanıyorsunuz. Kazanılan para da, tırnak içinde eğer çok çalışırsanız, fena değil.

9:20Haftada 40-50 saat çalışırsanız, aylık elinize geçen para çalıştığınız bölgeye göre değişmekle birlikte 10.000-12.000 TL arasında değişiyor. Çok ciddi para diye düşünebilirsiniz ama biraz sabredin. Ancak günlük 12 saatten haftada 70 saatle çalışabilirsiniz. Bu durumda işlek bir bölgede çalışıyorsanız, aylık 20.000 TL de geçebilir elinize. Yine güzel para diyebilirsiniz ama acele etmeyin.

9:46Fakat bu paralardan bir de biraz önce saydığım masrafları düşmeniz gerek. Konuştuğumuz kuryelerden edindiğimiz bilgiye göre masrafların oranı gelirinizin yüzde 40 ila 50'sini buluyor. Yani 10 bin TL'lik fatura kesen bir kuryenin eline geçen net ücret 5-6 bin TL ediyor. Buraya kadar saydıklarımız gig ekonominin bize anlattıklarıydı. Ancak gelin yaklaşan tehlikeye biraz daha yakından bakalım, biraz daha derinlemesine inceleyelim bu işi.

10:16Esnaf kuryeleri iş veren büyük şirketler onlara işçi olmadıklarını, kendi işinin patronu olduklarını söylüyor. Ancak esnaf kuryelerinin işçiden farkı da son derece belirsiz. Bu şekilde çalışan bir yemek sepeti kuryesi bulunduğu düzeni şöyle anlatmış. Bizim talebimiz kuryelerin hakkının verilmesi. Maddi haklar var, manevi haklar var. Öncelikle kuryelerin üzerinde süre baskısı var. Nasıl bir süre baskısı var? 15 dakikada bu paketi atacaksın. Eğer 20 dakika sürdüyse senin üstün seni arıyor. Güzel bir sözle, güzel bir dille değil. Nasıl oldu değil.

10:53Esnaf kuryeler aslında tıpkı birer işçi gibi denetleme mekanizmasının içindeler. Bu kuryelere bir iş ortağı oldukları söyleniyor ancak bir iş ortağı gibi çalıştırılmıyorlar. Örneğin her bir araçta GPS cihazı bulunuyor ve şirket kuryeleri an be an takip edilebiliyor. GPS cihazına dair tüm masraflar da kuryenin cebinden karşılanıyor. Bu cihaz bozulduğunda veya çalındığında yeni cihazda yine kuryeler almak zorunda. Tüm gün trafikteler bir kere, türlü trafik cezalarıyla baş etmek zorundalar. Trafik cezalarını da yine kuryeler ödüyor. Çünkü kuryeler birer işçi değil. Onlar birer şirket artık. Onlar kendi işinin patronu. Sanırım bu kelimenin başta ifade ettiği olumlu anlam biraz olsun değişmeye başladı. Günün sonunda ben parama bakarım. Elime geçen para hiç değilse asgari ücretten fazla denebilir. Ancak emin olmayın. Kuryenin hastalanması halinde ücretli izin diye bir şey yok. Hastalık halinde kurye para kazanamaz.

12:04Hastalık demişken, kuryenin çalışırken kaza geçirdiğini ve hayatını kaybettiğini varsayalım. Sorumluluk kuryeye aittir. Şirketten kuryenin ailesine herhangi bir ödeme yapılmaz. Hayat sigortasını da kuryenin kendisi yaptırmalıdır. Çünkü kurye bir işçi değil, bir şirkettir. Ölüm mü oluyor? Tabii ki oluyor. Bakın İzmir Motokuryeler Derneği Başkanı Burhan Akgül ne diyor?

12:28Pandemi sürecinden bu yana 200'den fazla motosikletli kurye arkadaşımızı kaybettik. Ortalama günde iki motosikletli kurye maalesef hayatını kaybediyor. Sadece İzmir geneline baktığımız zaman onlarca da motosikletli kurye arkadaşımız yaralı, kalıcı hasarlı hayatına devam ettiriyor. Maalesef motosikletli kuryenin yaptığı işten kaynaklanan bu kaporta vücudunun tamamıyla kendisi olduğu için İster istemez kalıcı hasarla sonuçlanabiliyor. Hatta birçok sigorta şirketi kuryeyin sigorta, yani motora sigorta yapmak istemiyor. Günde ortalama iki kuryenin hayatını kaybettiğini söylüyor Akgül. Aslında ortada olan biten şey oldukça açık. Böylesi riskli bir iş kolunda çalışanların güvencesizleştirilmesi gerekli ki işveren şirkete maddi bir yük olmasın. Yoksa maazallah günde iki kuryenin hayatı şirketlere pahalıya mal olabilir. Dolayısıyla

13:20Bu modelde şirketler bütün sorumluluğu üzerlerinden atmış durumdalar. Bunun dışında kuryelerin çoğu aracını kredi karşılığında aldığı için borçlu aslında. Yani bir borç yüküyle çalışıyorlar. Bu nedenle taşıt kredisi borcunu ödemek için hastalandıklarında da çalışmak zorundalar. Üstelik araçları da yüksek kilometreler yüzünden hemen eskiyor. Bir getir kuryesi bu durumu YouTube kanalında şöyle anlatmış.

13:4410.000 km'de satın aldığınız 2. ebi motorun değeri 10.000 liraysa örnekle şu an o fiyatlara motor kalmadı. Siz bu işin sonunda daha fazla paket edeceğim, daha fazla paket edeceğim diye bir kilometre yaparken motorunuzun bir sonraki satış değerini düşürüyorsunuz. O 10.000'de aldığınız motor 60.000 km'ye geldiğinde belki aldığınız fiyatı anca satabiliyor olacaksınız fakat o dönemde 10.000

14:10Kilometrede olan bir motorun fiyatı artık 10 değil belki 15.000 lira olacak. Yani şunu söylemeye çalışıyorum. Attığınız o her paketteki 3 lira var ya içerisinde sadece benzin olarak düşünmeyin. Yaptığınız kilometreden motorun yıpranma payını da düşür. Bunun kayışı var, bunun yağı var, bunun lastiği var, varolu var. Motor sürekli masraf çıkaran bir şey.

14:32ve eğer ki bu kadar yüksek kilometrelerin içerisinde motorunuza bakmazsanız ekmek teknenize bakmıyor olacaksınız ve iki gün sonra kontak açamayacaksınız. Bu da ne demek oluyor? O gün hiçbir şekilde saatiniz işlemeyecek ve para kazanamayacaksınız demek oluyor. Alan razı veren razı Ozan. Bize ne oluyor diyebilirsiniz. Ancak konu bu kadar basit değil. İş hukuku yapısı gereği iki eşitsiz güç arasındaki yani işçi ile işveren arasındaki ilişkiyi inceler. Bu haliyle güçsüz olanı yani işçiyi korur. İşçi gerekçesiz olarak işten çıkartamaz. Ancak gig ekonomide siz işçi statüsünde değil şirket statüsündesiniz. Bu nedenle iş hukukunun koruyucu düzenlemeleri sizi bağlamaz.

15:16Siz iki eşit güçmüş gibi dev bir şirketle sözleşme imzalarsınız ve bu sözleşme iş hukuku kapsamında değil, borçlar hukuku kapsamındadır. Borçlar hukuku iki eşit güç arasındaki ilişkiyi belirler. İki eşitsiz güç arasında değil. Yani sizi koruyan bir hukuk değildir. İki tarafı da korur. Dolayısıyla Geek Worker'ın, örneğimizde olan esnaf kuryenin, herhangi bir güvencesi bulunmaz. Ne demek o?

15:44Sözleşme tek taraflı feshedilirse hakkınızı arayacağınız bir iş mahkemesi bulunmaz. Sendikanız da yoktur, sendikalı değildir çünkü işçi değilsiniz, siz şirketsiniz. İşe iade davası bile açamazsınız. Dolayısıyla ücretler cazip diyenler bir de büyük şirketlerin gözünden meseleye baksınlar. Madem ücretler cazip, neden bu büyük şirketler bu yüksek ücretleri ödemeyi kabul ediyor?

16:09Çünkü tümüyle güvencesiz bir iş rejimi yaratmış oluyorsunuz. Bu rejim yarın öğretmenleri, doktorları, hasta bakıcıları ve birçok sayacağımız birçok mesleği de içine alacak. Yavaş yavaş almaya başladı bile. Yarın siz de böyle çalışmak zorunda kalacaksınız. Ne diyordu redesign kurucu ortağı Yiğit Kulabaş?

16:29Bizler de şirketleşeceğiz. Çocuklarımız kesinlikle şirketleşecek. İşçi diye bir şey kalmayacak. Herkes sözleşmelere bağlı çalışacak. Güçlü olan zayıfı ezecek. Trend yol kuryeleri kazanım elde etti diyoruz. Fakat kazanım dediğimiz şey, Paket başına ödenen paranın artmasından başka bir şey değil. Halbuki asıl tehdit çalışma rejiminin kendisi. Yarın bizleri de tehdit eden bir rejim bu. Bizler emekçiyiz, bizler şirket değiliz. Dünya kapitalizmi rotayı bu yöne kırmış durumda. Sorumluluğu ise Y ve Z kuşaklarının üzerine yıkıyor. Yani gençler egolarını tatmin etmek, kendilerini gerçekleştirmek, tutkularının peşinden gitmek için böyle çalışmak istiyor diyorlar.

17:11Ancak acaba Y ve Z kuşağının emekçileri yaklaşan tehlikenin farkında mı? Sanayi devriminden bu yana işçi sınıfının elde ettiği hakların hemen hepsinin çöpe atıldığını bizlere anlatıyor mu bu hikayeyi pazarlayanlar? Öyleyse bölümün sonuna gelirken, bu sorunu anlatan bir film önerisiyle bitirelim. Başta da belirtmiştik. Gig ekonomisini ve her gün kapımıza gelen kuryelerin nasıl çalıştığını ve gelecekte bizleri bekleyen tehlikeyi anlamak adına, ödüllü yönetmen Ken Loach'un Sorry We Missed You filmini hararetle tavsiye ediyoruz. Trendtopiyi PodB Media ile beraber hazırlıyoruz. Bir sonraki bölüme kadar dayanışmayla kalın.