Beyin Yıkama Sanatı

1:40Yazdığınız kelimelerin size mi yoksa onlara mı ait olduğunu artık ayırt edemiyorsunuz. Bu sizin hikayeniz mi yoksa size dayatılan bir hikaye mi? Ve belki de en önemlisi, gerçekten özgür iradenizle mi buradasınız? Yoksa düşünce kontrolünün soğuk elleri mi sizi bu noktaya getirdi? Bu bölümde neyin gerçek olduğunu sorgulayacak, zihinlerimizin savaş alanına dönüşebileceği karanlık bir yolculuğa çıkacağız.

2:07Kimliğimiz, inançlarımız, hatta biz olduğumuzu düşündüğümüz her şeyin, bir başkasının elinde oyuncak haline gelebileceği bir dünyayı keşfedeceğiz. Savaşın yarattığı kaosun ortasında bir grup askerin kimliklerini ve inançlarını nasıl yitirdiklerine tanık olacak, insan psikolojisinin en hassas köşelerine ışık tutacağız. Aslında hepimiz kendi zihnimizi keşfedeceğiz. Öyleyse başlayalım.

2:45Kore Savaşı sonrasında Kore ve Çin'de esir alınan Amerikalı askerlerin beyin yıkamaya maruz kaldığı bilgileri yayılmaya başlamıştı. Bu süreçte bazı Amerikan askerleri aslında öyle bir şey olmamasına rağmen biyolojik saldırı gerçekleştirdiklerini itiraf etmiş ve esaretlerinin sonunda da komünizme bağlılıklarını açıklayarak kendi ülkelerini lanetlemeye başlamıştı. Hatta bazıları esaretleri biçip salıverildiğinde Amerika'ya dönmeyi reddetmiş. Kore veya Çin'de yeni bir hayat kurmuşlardı.

3:17Bu durumda beyin yıkama iddialarını güçlendirmişti haliyle. Düşman belledikleri bir ülkeye gönderilip, burada savaşıp, esir düştükten sonra yine kendilerine düşman olan bu ülkelere sığınmaları ve hatta düşman belledikleri ideolojileri benimsemiş olmaları da aslında bizlere bazı fikirler veriyor. Evet ve burada tüm esirlerden bahsetmiyoruz. Beyni yıkandığı iddia edilen binlerce esir arasından sadece 100 civarında asker söz konusu.

3:44Bu açıdan bakınca beyin yıkamanın çok da etkili bir yöntem olmadığını, boş bir iddia olduğunu savunanlar da mevcut. Fakat işin aslı başka tabii. Sadece bu örnek üzerinden değerlendirirsek de yanılmış oluruz. Kaldı ki çok daha geniş çaplı bir gerçeklikten bahsediyoruz beyin yıkama derken. Ve çok büyük ihtimalle sen, ben, o, hepimiz bir şekilde bunun kurbanı olduk ve oluyoruz. O yüzden gelin bu konunun beyin yıkama mevzusunun en derinlerine doğru inelim ve örneklerle neler yapıldığını, uygulanan çeşitli taktikleri öğrenelim.

4:20Psikolojide beyin yıkama daha çok düşünce reformu veya düşünce değişimi olarak bilinir ve temel olarak sosyal etki veya sosyal baskı çerçevesinde değerlendirilir. Bu açıdan bakarsak her gün hatta her an hepimizin hayatında var olan bir şeyden bahsediyoruz ve daha genel anlamda beyin yıkamayı bir kişi ya da bir grubun düşünce veya davranışlarını değiştirmek amacıyla uygulanan yöntemlerin bir bütünü olarak ifade edebiliriz. Bu yöntemler de amaç ve sonuçta ulaşılmak istenen hedefe bağlı olarak farklı şekillerde karşımıza çıkıyor. Misal son amaç itaat edilmesi ise sadece kişinin davranışını değiştirmeniz yeterli oluyor. Bu noktada kişinin neye inandığı, ne düşündüğü sizin için önemli değildir. İkna yönteminde ise kişinin tavrını ve karakterini de değiştirmeye odaklanırsınız. Bunu yaparsan mutlu ya da başarılı olacaksın dersiniz özetle. Daha kapsamlı bir yöntem olan eğitimde de geçerlidir bu.

5:19Evet, eğitim. Tarih boyunca kimi ülkelerde uygulana gelmiş en kapsamlı beyin yıkama yöntemlerinden biridir bu. Beyin yıkama işinin nirvanasıdır eğitim. Buradaki amaç ise kişinin hem davranışını, hem karakterini, hem de tüm inanç sistemini değiştirmektir. Bunu yapmalısın çünkü yapılması gereken doğru olan bu demektir aslında.

5:42Bu kadar genel bir şekilde yaklaştığımızda bile ne kadar etkili bir araçtan bahsettiğim aklınızda canlanmıştır diye düşünüyorum. Bir insan veya grubun önceden izni, rızası ve çoğunlukla haberi bile olmadan tüm hayatını, varlığını değiştirmekten bahsediyoruz burada. Şimdi, 1950'lerin sonunda en başta bahsettiğim Amerikan askerler üzerinde çalışan psikolog Robert J. Lifton, bu esirlerin çok aşamalı bir süreçten geçtiklerini belirlemişti. Bu süreç ilk olarak esirlerin kimliğine ve benlik algısına bir saldırıyla başlayıp sonunda inançlarında bir değişikliğe neden oluyordu. Bu aşamaları ise çalışma sonunda şu şekilde sıralamıştı kendisi.

6:23Kimliğe saldırı, suçluluk, kendine ihanet, kırılma noktası, pişmanlık, itirafa zorlanma, suçluluğun yönlendirilmesi, suçluluktan kurtulma, ilerleme ve uyumlanma. Son olarak da itiraf ve yeniden doğma. Bütün bu süreçler elbette tahmin edebileceğiniz gibi tam bir tecrit ortamında gerçekleşiyor ve bireyler belirli bir noktada, çevresinde referans alabileceği insanlar veya bir topluluk olmadığı zaman değişime ve kendini eleştirmeye açık hale geliyor. Biliyorsunuz toplum içinde insan davranışlarını farkında olarak veya olmayarak toplumu ve başkalarını referans alarak şekillendirir. İşte bu insanların referans notları elinden alınmış oluyordu. Açlık ve uykusuzluk da işin içine girdiğinde tüm benliğiniz ve doğru bildikleriniz büyük bir sis perdesinin arkasında kalabiliyor.

7:16Biraz direnmeye çalıştığınızda özellikle de bu esirler açısından bakarsak fiziksel şiddeti de işin içine kattığımızda kırılma noktasına ulaşmak çok da uzun sürmüyor. Bu noktada az önce bahsettiğimiz detaylı adımları 3 başlık altında değerlendirebiliriz. Benliğin yok edilmesi, kurtuluş ışığının görülmesi ve benliğin yeniden inşası. Benliğin yok edilmesine bakarsak burada kişiye, sen aslında olduğunu düşündüğün kişi değilsin algısı yerleştirilmeye çalışılır. Sistematik bir şekilde, sen asker değilsin, sen bir piyonsun, tüm bildiklerin yanlış gibi söylenmende temel inanç sistemine büyük bir saldırı gerçekleştirilen kişi haliyle günler veya bazen aylar sonra bunları sorgulamaya,

8:00kafası karışmaya ve mantıklı düşünememeye başlıyor. Hemen ardından suçlamalar başlıyor. Bir süre sonra kimlik krizi baş gösterince kişinin büyük bir suçluluk duyması sağlanıyor. Mesela birilerine zarar vermişse özellikle bu nedenle ne kadar suçlu, ne kadar günahkar olduğu vurgulanıyor. Bir noktadan sonra bu suçlamalar kişinin çok yavaş yemek yediğine kadar varıyor hatta. Sonundaysa hedefteki insan yaptığı her şeyin yanlış olduğuna dair sağlam bir inanışa sahip olmaya başlıyor.

8:31Ardındansa kendine ihanet aşaması geliyor. Yani kötü olduğunu, suçlu olduğunu açıkça kabul etmek. Kişinin ülkesini, ailesini ve hatta inandığı her şeyi reddetmesi isteniyor. Herkesin aslında kendisi kadar suçlu olduğunu düşünmesi sağlanıyor. İşte bu noktada işler iyice kötüye gitmeye başlıyor. Bir nevi çöküş hali. Başka bir deyişle sinirsel çöküş baş gösteriyor.

8:57Sinirsel çöküş sonrasında da beyin yıkama süreci bitmiyor elbette. Fakat burada bir mola vermemiz, konuştuklarımızı sindirmemiz gerekiyor. Geri geldiğimizde yeni bir düşünme ve inanç sisteminin nasıl oluşturulduğunu inceleyeceğiz birlikte. Evet, bir süreçten bahsettim size. Önce suçluluk duygusunun içselleştirilmesi ve benliğin yok edilmesinden, inandığı, bildiği ve sevdiği her şeyi reddetmekten söz ettik.

9:54Sinirsel çöküşe vardırdık. Şimdi ise hedefteki kişinin tüm inanç sisteminin yerine yenisinin konulması aşamasından bahsedeceğiz. Bu noktada beyin yıkamasını yapan kişi sana yardımcı olabilirim der. Kurtuluş ışığıdır bu. Esire yemek verebilir mesela ya da biraz yürüyüşe çıkmasına müsaade edebilir. Bu tip küçük iyilikler aylar süren psikolojik sahaları sonrasında inanılmaz önemli görünür kişiye. Aslında kendisinin gerçekten kötü ve suçlu olduğu inancı güçlendikçe artık bu kişiyi bir nevi dönüştürmek isteyen kişi veya kişiler bu hissi yeni inanç sistemine bağlama fırsatına kavuşmuştur.

10:34Ne yaptığının veya neden suçlu olduğunun da önemi kalmamıştır artık. Esir artık sadece ama sadece suçludur. Yeni inanç sistemi ise kurtuluşun tek anahtarıdır onun için. Suçlu ben değilim. Bana eski yanlış inanışlarımı empoze edenler, beni suçlu yapanlar onlar aslında diyerek bu hatadan kurtulup tüm bu eski yanlışları reddedip, itiraf edip, eski kimliğini tamamen geride bırakıp yepyeni bir insana dönüşür artık.

11:02hem de tüm benliğiyle büyük bir mutluluk ve rahatlamaya erişerek. O artık yepyeni bir bireydir. Sonunda da birçok olayda da gördüğümüz gibi bir tür seremoniyle kişi yeni inanç sistemine kabul edilir. Yeniden doğuş tamamlanmıştır artık. Bu bahsettiklerimiz genel anlamda esaret altında gerçekleşen bir beyin yıkama süreci olsa da tarih boyunca farklı şekillerde karşımıza çıkıyor aslında.

11:30Mesela ilk örneklerinden biri 1920'lerde Çin Komünist Partisi'nin düşünce reformu politikası olarak da bilinen ve komünizm ideolojisine dahil etme stratejisi olarak da yürüttüğü genel çaplı bir politikaydı. Bu dönem sonrasında özellikle Amerika ile girilen Soğuk Savaş döneminde büyük bir korku yaşanmıştı ve Amerika'daki insanlar da bu tip politikaların yürütülebiliyor olduğu ve kendi halklarının da haberi olmadan komünizme kurban gideceğini düşünmeye başlamıştı. Her zaman olduğu gibi geride kalmak istemeyen Amerika, CIA'nin yürüttüğü MK-ULTRA ismi bir program başlatmış ve kendi eliyle beyin yıkamayı uygulayarak anlamayı ve bu kadar güçlü bir silahı kendisi de kullanmayı düşünmüştü. Bu program dairinde farklı gruplarla LSD gibi ilaçlar kullanılarak deneyler yürütülmüş ancak takip eden 1970'lerde bu deneylerin çok zararlı olduğu itirazı yapılmış ve Kongre kararıyla bu deneyler iptal edilmişti. Birçok kaynağa göre kağıt üzerinde böyle olsa bile kapalı kapılar ardında bu deneyler devam ediyordu elbette.

12:38Soğuk savaş sonrasında 60'lar ve 70'lerde sayısız tarikat türemişti mesela. Bunlardan birinde kendini peygamber ilan eden Jim Johnson tarikatına binlerce kişi katılmış ve Guyana'da bulunan Johnstown'da 900'den fazla kişi toplu şekilde intihar etmişti. İnanılmaz sonuçları olan büyük bir beyin yıkama eylemi olarak karşımıza çıkıyor bu örnek. Diğer bir örnekte de Amerikalı zengin bir aile şirketi olan Hurston varisi Patty Hurston. Kendisine simbiyonez özgürlük ordusu adını veren bir grup tarafından kaçırılmış olmasını anlatabiliriz. Günlerce süren beyin yıkama sonrasında Patty tüm ailesini şeytan ilan etmiş ve bu grupla birlikte banka soygunlarına bile katılmıştı.

13:23Şu ünlü bir dava haline gelen mahkeme sonucunda avukatı beyni yıkandı savunması ile sadece 7 yıl ceza almasını sağlamış ve Patty 2 yıl sonra hapisten çıkabilmişti. Son bir örnek olarak da Lee Boyd Malvo vakasını konuşabiliriz. Annesi tarafından 15 yaşında terk edilen Malvoy'u, 42 yaşında eski bir asker olan John Allen Muhammed yanına almış, çok uzun bir süre bir ırk savaşının yaklaştığı konusunda beynini yıkamış, keskin nişancılık eğitimi vermiş ve sonunda birlikte Washington'da suçsuz 10 kişiyi öldürmüşler. Bu davada da beyni yıkandığı iddia edilse de Muhammed idama, Malvo'da şartlı tahliye olmaksızın müebbet hapse mahkum edilmişti. Geçmişi karıştırdığımızda beyin yıkamaya dair sayısız örnek verebiliriz elbette. Fakat bu tip dramatik örneklerde karşımıza çıkan ortak bir nokta var. Hepsinde bir tür izolasyon ya da tecrit hali bulunuyor. Bu açıdan baktığımızda beyin yıkamanın sadece bu tip durumlarda olduğunu düşünebiliriz. Fakat birçok psikolog veya nörobilimci aksini düşünüyor.

14:32Bu olgunun çok daha geniş çaplı biçimde ana akım veya sosyal medya aracılığıyla yürütüldüğünü düşünen bilim insanları da mevcut. Daha da ileri giderek bazı ülkelerin tüm eğitim sistemini nesillerin karakterini ve inanç sistemini belirlemek için kullandığını söyleyenler bile var. Bu noktada örnekler vermek bir miktar komploya gireceği için çok da değinmek istemiyorum fakat sanırım zihninizde bazı şeyler canlanmıştır. Diğer taraftan bu konunun gelecekte daha da karanlık yerlere varacağını söyleyenler de var. Özellikle yeni nesil teknoloji ile birlikte her anlamda bağlı olan insanları yönlendirmenin çok daha kolay olacağı düşünülüyor. Biraz daha ileri gidip Elon Musk'ın Neuralink'i gibi beyin arayüzü projelerinin de bu konuda kötü niyetli kişi veya kurumların insanları bir tür piyon haline getirmesinde aracı olacağını söyleyenler de var.

15:20Ama dediğim gibi bu alana girdiğimiz zaman bilimsel çerçeveden çıkmamız gerekiyor. O nedenle isterseniz benim de çok çok etkilendiğim ve bu beyin yıkama konularını da ele alan birkaç kitap ve film önerisiyle kapatalım. Bölümü başından beri dinleyenlerin aklında canlandığını düşündüğüm George Orwell'in 1984 kitabı ve bu kitaptan uyarlanan film de bu konuyu en iyi ve en karanlık şekilde işleyen yapıtlar arasında. Savaş barıştır, özgürlük köleliktir ve cehalet güçtür mottosu ile nüfusun büyük bir kısmının beynini yıkanmasından bahseden, 2 artı 2'nin 5 olduğuna tüm ulusu inandıran distopik bir evreni konu alıyor bu hikaye. V for Vendetta'da bu açıdan örnek verilebilir aslında.

16:04Genelde bu yönden ele alınmaz ama çok da spoiler vermeden açıklayayım. İzleyicilerin çok da sorgulamadığı bir şey olsa da, Eevee karakterinin V'nin ideallerini kabul etmesi sürecini bir beyin yıkaması örneği olarak düşünebiliriz. Elbette bu konuyu çok farklı açılardan oldukça uzun uzadı ya da tartışabiliriz. Daha sonra tekrar çekilen ama orijinali 1962 yılında gösterime giren ve siyasi bir psikolojik gerilim filmi olan Frank Sinatra ve Janet Leigh gibi yıldızların rol aldığı The Manchurian Candidate yani Mançuryalı aday filminde de beyni yıkanan ve robotlaşmış bir casusun hikayesi konu alınıyor.

16:41Yine benim açımdan tüm zamanların en iyileri arasında olan 71 yapımı A Clockwork Orange yani otomatik portakal filminde de şiddete eğilimli suçluların beyni yıkanarak rehabilite edilmesini izliyoruz. Ama dedik ya, bazen bu kurgusal hikayelere ya da savaş zamanlarında yaşanmış öykülere kadar uzanmamıza gerek yok. Biraz farkında olarak kendi yaşantımızı sorguladığımızda beyinlerimizin çok da püri pak olmadığını göreceksiniz siz de. Dolayısıyla çok da temiz olmayan bir ömür diliyorum herkese.

17:54İnsanın düşünme ve karar alma süreçleriyle alakalı konuları ilgini çekiyorsa, hiçbir şey tesadüf değilin önceki bölümlerinden içinizdeki zalim Milgram deneyini dinlemeni öneririz. Bölüme açıklamalardaki linkten ulaşabilirsin.