201- Neden Şiir Okuyoruz?

1:51ne kadar tatlı diye düşündüm. Düşündüm de neden bugün bu kısacık yolculuğumda karşıma hep böyle kafili cümleler çıkıyor? Sonra ofise geldim. Hah dedim. Burada kimse kafiyeli konuşmaz. İçeri bir girdim ki bizimkiler şiir dinletisi yapmaya karar vermişler. Atilla İlhanlar mı dersin? Birhan Keskin mi dersin? Herkes çıkıp bir şeyler okuyor. Allah Allah. Bizim böyle bir geleneğimiz vardı da ben mi bilmiyorum ya? Yoktu aslında. Bugün böyle içimizden geldi. Neden geldi peki? Bilmem. Neden gelmesin ki? E ne yapayım ben de ofisin köşesine oturdum. İnsanların şiirlerini dinledim.

2:28Etkilendim de gerçekten bazılarından ve dinlerken de şöyle düşündüm. Sahi biz neden şiir okuyoruz? Tekrar hoş geldiniz arkadaşlar. Geçirdiğim bu ilginç günden sonra biraz şiirden bahsetmek istiyorum bugün. Sizin de gördüğünüz gibi insan kısacık bir yolculuğunda bile onlarca şiirle karşılaşabiliyor. Aslında hepimizin hayatına dokunan fakat günümüzde çok da ele alınmayan bir konu bu öyle değil mi?

3:09İçinde bulunduğumuz ve çoğu şeyi değiştiren hız çağı şiirin yerini şarkı sözlerine, film repliklerine hatta sosyal medya paylaşımlarına bıraktı. Eskiden bir duyguyu anlatmak için insanlar birbirlerine mektuplar gönderirdi, şiirler yazardı. Şimdi ise bir emoji ya da bir tweet yeterli görülüyor. Nitekim National Literacy Trust'ın 2024'te çocuklar ve gençler üzerinde yaptığı bir araştırmaya göre şiirle herhangi bir şekilde etkileşim içinde olmayanların oranı %51.2 olarak çıkmış arkadaşlar. Yani yarıdan fazlası şiirle hiçbir şekilde temas etmiyor. Bunlardan %41.2'si ise sıkıcı olduğunu düşünüyor.

3:54Örneğin gençlerin edebiyatı artık farklı mecralardan deneyimlediğine dair ilginç bir çalışma daha var. Bunu Rupi Kaur'un sosyal medyada paylaştığı şiirleri kitap haline getirerek elde ettiği başarı üzerinden incelemişler. Instagram'da paylaşılan kısa dizeler, insta-poetry denilen bir tür oluşturmuş durumda. Öyle ki bu içerikler büyük kitlelere ulaştıkça kitaplaştırılıp edebiyat piyasasında ticari ürünler haline gelmiş. İşte bu araştırma da kısa dizelerin yalın bir dille anlatılmasının ve minimalist görsellerin kullanılmasının özellikle genç kuşaklara hitap ettiğini söylüyor.

4:31E bu da aslında bize ne söylüyor? Şiirin kaybolmadığını. Sadece farklı formlarda yaşamaya devam ettiğini gösteriyor olabilir ama bir gerçek de var. Hepimiz bir yerlerden bir şekilde şiire temas ediyoruz. Ve biz fark etmesek de her gün dilimizin ucunda bir yerlerde şiirle yaşıyoruz. Peki neden?

4:55İlk olarak şiirin eskiden nasıl ele alındığına bakmak üzere biraz geçmişten bahsedelim. Sonuçta insanlık her şeye önce sözle başladı. Yazının icadı çok daha geç. Ama insanlar yazıdan önce de duygularını ve hikayelerini dizeler aracılığıyla ifade ettiler. İlk şiirler aslında büyüydü, doğa gibiydi.

5:19gökyüzüne bakıp yıldızlardan korkan, yağmur için yalvaran insanlar seslerini uyumlu hale getirerek dillendirdiler bunları. Bilim insanları da bu konuda ilginç bulgulara işaret ediyorlar. Antropologlar mesela şiirin tarih öncesi topluluklarda ritüellerin, hainlerin merkezinde yer aldığını söylüyorlar. Ritimli sözler, dualar, doğa olaylarını yatıştırmak için yapılan ilahiler. Bunların hepsi de şiirin en eski biçimleri olarak kabul ediliyor. Ritim, insan beyninde güven duygusu uyandırmak ve hafızayı güçlendirmekte çok etkili.

5:57Bu güven toplulukları bir arada tutan görünmez bir bağ haline geliyor zamanla. İşte belki de bu yüzden şiir, insanoğlunun en eski ortak dili olarak kalmayı başarmış. Mesela sözlü kültür üzerine çalışan araştırmacılar Walter G. Ong ve Eric Havluck, Şiiri bir hafıza teknolojisi olarak tanımlıyor. Çünkü yazılının olmadığı çağlarda bilgilerin, destanların, yasaların bile hatta kuşaktan kuşağa aktarılmasını sağlayan şey işte bu ritimdi, bu uyaklardı.

6:27Homeros'un İlyada ve Odisya destanları yüzyıllar boyunca sözlü olarak aktarılabildi çünkü ritmik dizeler onu hafızada tutmayı kolaylaştırıyordu. Neurobilim araştırmaları da zaten gösteriyor ki şiir dinlediğimizde beynimizin hem dil merkezleri hem de duygusal merkezleri aynı anda aktif oluyor. Bugün biz bir şiir okurken belki farkında değiliz ama aslında atalarımızın binlerce yıl önce yaptığı aynı ritüeli sürdürüyoruz. Sesin, ritmin ve anlamın birleştiği o kadim ortak deneyime katılıyoruz.

7:04Bizim kültürümüzde de aynı durum var zaten. Dede Korkut hikayeleri mesela, maniler, türküler bunların hepsi de şiirsel yapısı sayesinde kuşaktan kuşağa aktarılabildi. Türklerin eski dönemlerinde kopuz eşliğinde söylenen destanlar vardı mesela. O destanlar hem tarihi anlatır hem de bir duyguyu aktarırdı.

7:26Demek ki dediğimiz gibi şiir başından beri sadece bir sanat değil, aynı zamanda bir hafıza aracı, bir topluluk olmanın bir yolu. Osmanlı dönemindeki kahvehaneleri bir düşünün. İnsanlar oraya sadece kahve içmeye gitmezdi ki orası aynı zamanda şiirin dolaştığı, sözün değerli olduğu yerlerdi. Meddahlar hikayeler anlatırdı orada, aşıklar saz çalardı, dörtlüklerle birbirlerine meydan okurlardı hatta. Tarihçi Sürayya Farogen'in Osmanlı kültür hayatına dair çalışmaları da kahvehanelerin yalnızca sosyalleşme alanları olmadığını aynı zamanda edebi ve sözlü kültürün aktarıldığı canlı mekanlar olduğunu gösteriyor bize.

8:12Bu kahvehanelerde meddahlar gündelik olayları mizahi bir dille şiirleştiriyorlardı. Halk şairleri doğaçlama, atışmalar yapıyordu. Hatta şiir yarışmaları düzenleniyordu. Yani şiir toplumun bir eğlence biçimiydi. Ama sadece eğlenceyi ve neşeyi ifade etmek için de okunmuyordu elbette. Köyden kente giden gencin hasreti, sevdiğine kavuşamayan aşığın sitemi, gurbetin acısı... İnsanlar dertlerini konuşarak anlatabilirdi belki ama öyle dile kolay gelmeyen şeyler sazın teliyle ve dörtlüklerle açığa çıkıyordu.

8:46bir düğünde söylenen mani, bir bayramda seslendirilen türkü ya da cenazede yakılan ağıt. Hepsi insanın içindeki yükü hafifletmek içindi. Tüm dönemlerde ortak olarak şiir, insanın duygularını paylaşma ve hafifletme ihtiyacından doğuyordu. Aynı durum divan edebiyatında da geçerli. Onların sorunları köyden kente göç değildi tabii ki. Halk ozanı köy meydanında insanların kalbine dokunurken divan şairi ne yapıyordu?

9:14saraylarda varoluşu anlamlandırmaya çalışıyordu. Sevgilinin yanağını güle, boyunu serviye, gözünü yıldızlara benzetiyordu. Bu şekilde aşkı dile getirmeyi tercih ediyordu onlar. Ama burada mesele sadece bireysel, dünyevi bir aşk da değil tabii. Şiire ihtiyaç vardı çünkü sevgi, özlem, yaz, hayatın geçiciliği gibi bir takım kavramlar gündelik dilin taşıyamayacağı kadar büyüktü.

9:42Sonra Cumhuriyet dönemi geldi ve şiir başka bir ihtiyaca daha cevap verdi. Gündelik yaşam şiirin konusu oldu bu kez. Halk edebiyatına göre farklıydı. Çünkü halk edebiyatı daha ziyade duyguları ve toplumsal olayları geleneksel kalıplarla aktarıyordu. Cumhuriyet dönemi şairleri ise şehir hayatını, oradaki bireyin yalnızlığını, sıradan insanların sonunlarını anlatıyordu doğrudan, yalın bir dille. Bu şekilde anlatmaya başladılar. Orhan Veli ve arkadaşları şiiri sokağa indirdi.

10:15Balıkçada satılan Sardalya da şiirdi artık, ekmek kuyruğundaki insan da. Şiir gündeliğin içine karışmıştı yani. Mesela bir şiiri vardır Orhan Veli'nin. ''Hiçbir şeyden çekmedi dünyada nasırdan çektiği kadar. Hatta çirkin yaratıldığından bile o kadar müteessir değildi.'' der kendisi. Bu aslında Süleyman Efendi'nin yani sıradan bir memurun hayatını ölümsüzleştirmek.

10:40Ne kadar kıymetli değil mi? Kıymetli çünkü artık şiir yüksek duyguların değil, akıp giden gündelik hayatın da dili olmuştu. Şu ana kadar konuştuklarımızda ne anlıyoruz? Şiirin en önemli görevlerinden biri kültürel bellek olması. Şiir bize kim olduğumuzu, nereden geldiğimizi hatırlatıyor.

11:03Dede Korkut hikayelerinden Yunus Emre'nin ilahilerine, Nazım Hikmet'in dizelerinden Karacaoğlu'nun türkülerine kadar uzanan büyük bir miras bu. Mesela sevgili Nazım Hikmet'in ''Memleketimden İnsan Manzaraları'' adlı bir şiiri vardır bilirsiniz. Haydarpaşa Garı'nda 1941 baharında saat 15 diye başlar ve bize Galip Usta diye birinin düşündüklerini anlatır. Ve sonra şöyle ekler.

11:32İşsiz kalırsam diye düşündü 22 yaşında. İşsiz kalırsam diye düşündü 23 yaşında. İşsiz kalırsam diye düşündü 24 yaşında. Ve zaman zaman işsiz kalarak işsiz kalırsam diye düşündü 50 yaşına kadar.

11:50Ne kadar benzer hisler değil mi? 1941'de yaşanan korkuların karşılığının günümüzde de çok benzer bir şekilde var olmaya devam etmesi. İşte bu durum aslında Galip Usta ile bizim aramızda gizli bir bağ oluşturuyor. Sosyolog Maurice Halbwachs'ın kolektifbellek kavramına da ufak bir giriş yapabiliriz burada.

12:12Çünkü ona göre bir toplumun hafızası bireysel hatırlamalardan değil, ortak sembollerden, anlatılardan beslenir. Şiir de bu ortak hafızanın en güçlü araçlarından biri. Çünkü bir toplumun tarihini sadece olaylar değil, o olayların insanlar üstünde bıraktığı duygusal izler de oluşturur. Bir şiirin bir dizesinde geçmişte yaşamış insanların sesini duyarız. Onların sevinçlerini, acılarını, umutlarını hissederiz. Bize tarih kitaplarının veremediği hisleri yaşatır aslında bu tür şiirleri okumak. Sadece bireysel bir deneyim değil, kolektif bir yolculuktur bu.

12:50Aynı zamanda şiiri evrensel yapar. Çünkü aşk, özlem, umut gibi duygular hiçbir zaman değişmez. Üstelik arkeolojik bulgular da bunu destekliyor. Sümerlerin ta 4000 yıl öncesine ait tabletlerinde aşk tanrıçası İnanna için yazılmış şiirler var. Bu şiirler aynı zamanda dünyanın en eski aşk şiirleri sayılıyor. Yani bugün birine aşık olduğumuzda hissettiğimiz şey aslında 1000 yıl önce aşık olan birinin hissettiğiyle aynı.

13:19Bir şiir okuduğumuzda sadece kendimizle değil, insanlığın tüm tarihiyle aynı anda bir ilişki kuruyoruz, ona temas ediyoruz. Bu da şiirin en büyülü taraflarından biri. Zamanı aşması. Geçmişle, şimdiyle ve gelecekle aynı anda bağ kurabiliyoruz. Evrensellik tam olarak buradan geliyor. Nerede doğmuş olursak olalım, hangi dili konuşursak konuşalım, aynı duygularla şiire yöneliyoruz.

13:48Artık tabii günümüzde belki böyle kasideler falan yazılmıyor ya da meydanlarda aşık atışmaları yok. Ama şiir hala bizimle. Bir şarkıda ya da sosyal medyada paylaşılan iki satırlık bir cümlede aynı etkiyi bulabiliyoruz bazen. Hatta bazen fark etmeden biz bile günlük hayatımızda şiirler yazıyoruz. Günlüğümüze, okul defterimize, belki telefonumuzun o notlar application'ına, uygulamasına. Ya durun şimdi tam da sırası gelmişken geçen yazdığım bir deneme...

14:17Pardon arkadaşlar bildirimleri kapatmayı unutmuşum. Ne bu? Aa bir arkadaşımdan mesaj gelmiş. Teşekkürler Barış bilgiler için. Aydınlattı beni sesin. Geçelim artık geçmişi. Neden okuruz biz bu şiiri? Evet ben de tam olarak oraya geliyordum Fikretciğim. Biraz sabırlı mı olsak acaba? En iyisi hazır bu kadar şiirden konuşmuşken ben de Fikret'e kendi dizelerimi yazayım. Birazdan mola verelim sonra geri gelelim.

14:52Arkadaşlar, bir saniye durun. Hemen şu son kelimeyi de bulayım. Geliyorum. Evet. Çok güzel bir karşılık verdin bence. Siz de duymak ister misiniz? Neyse zaten istemeseniz de okuyacağım. Teşekkürler Fikret mesajın için. Sabret bak her şey senin için. Şiir olmasaydı yazacaktın bana. Ne haber? Şimdi dizeyle geliyorsun. Ne güzel bir haber.

15:18Evet, ciddiyete geri dönersek neden şiir okuyoruz? Her şiire esasında insanın kendi içinde yaptığı bir yolculuk olarak bakabiliriz arkadaşlar. Dolayısıyla onları okumamızın ardındaki en önemli motivasyonlardan biri kendi benliğimizi keşfetmek. Zira psikanalist Jacques Lacan'ın ayna evresi kavramında insan kendi yansımasıyla karşılaştığında benliğini tanımaya başladığından bahseder.

15:44Şiirde benzer biçimde bir ayna işlevi görüyor diyebiliriz bu durumda. Satırlarda kendimizi tanıyoruz, eksiklerimizi görüyoruz ve bu sayede bütünlüğümüzü yeniden kurma şansını buluyoruz. Dolayısıyla şairin kelimeleri yazıldığından daha farklı, apayrı anlamlarla eşleşebiliyor bizim zihnimizde. Singapur'daki Nanyang Teknoloji Üniversitesi'nden araştırmacılar Giulio Gabrielli ve Gianluca Esposito'nun çalışması da bunu destekler nitelikte. Şiir okumanın insanlardaki empati kabiliyetini artırdığını gözlemlemişler. Şiir de tıpkı kurgusal hikayelerde olduğu gibi hayata bir başkasının gözünden bakmamızı sağlıyor.

16:27Hatta bu durumun doğuştan daha az empatik olan bireylerde özellikle etkili olduğunu fark etmişler. Yani şiir yalnızca öyle estetik bir keyiften ibaret değil. Aynı zamanda insanın kendi benliğini tanıdığı, duygusal zekasını geliştirdiği türde bir deneyim. İşte bu yüzden yalnızca bir okuma eylemi değil bir tür içsel ayna olarak görebileceğimizi tekrar söyleyebiliriz herhalde. Mesela hepimizin gençlik yıllarında böyle bir defteri olmuştur değil mi?

16:54O herkesten hani köşe bucak sakladığımız, biri bulup okursa aman ne yaparız diye düşündüğümüz defter var ya, belki üzerine kilit falan vurduğumuz, sakladığımız işte ondan bahsediyorum. İçine gizli gizli yazdığımız mısralar, belki bir yerlerden kopyaladığımız dizeler, kendi duygularımızdan doğan o acemice satırlar. O defter aslında kendimizle ilk karşılaşma anlarımızdan biri. Yıllar sonra açıp baktığımızda fark edebiliriz bu durumu.

17:24Aslında şiir bize kendimizi saklamış. Biz büyüdükçe o satırların anlamı da büyümüş. Mesela 1935 yılında doğan Mary Oliver çocukluğunu pastoral bir yere olan Maple Heights, Ohio'da geçirmiş ve 14 yaşında defterine şiirler yazmaya başlamış. Henüz gencecik biriyken uzun yürüyüşlere çıkarmış ve evinin yakınındaki ormanda saatlerini geçirirmiş.

17:51Tabii doğaya dair yaptığı gözlemleri de hemen not edermiş. Zorlu bir ev hayatı olması maalesef bunun en önemli sebeplerinden biriymiş. Fakat bu hüzünlü sebep onun için hem doğayı anlamanın hem de kendini keşfetmenin yani kendi doğasını bulmanın yolu olmuş. Henüz 17 yaşındayken Pulitzer ödüllü şair Edna St. Vincent Millay'ın evine gidip kütüphanesindeki belgeleri düzenlemiş Oliver ve bu sayede hem edebiyatla bağını güçlendirmiş hem de şiiri gündelik yaşamanın ayrılmaz bir parçası haline getirmiş.

18:27Doğayla yıllar boyunca kurduğu bu güçlü bağ ve erken deneyimlerinin oluşturduğu o sanatçı kinliği ona yalnızca 1984 Pulitzer ödülünü değil, 1992 National Book Award'u da kazandırdı. Oliver şiirlerinde doğayla manevi dünya arasındaki bağsıklıkla ele almıştı. Hatta bu nedenle olacak etkilendiği ve ilham aldığı şairler arasında Mevlana'yı da geçiriyor kendisi. Onun eserlerini okuduğumuzda yaşamından biriktirdiklerini hemen fark edebiliyoruz. Dizeleri bize geçirdiği çocukluğun o en saf, en doğal duygularını, izlenimlerini geri getiriyor. Ve bu sayede ruha dokunan bir derinliğe kendimizi bırakıyoruz.

19:12Mary Oliver'ın anılarında kendi çocukluğumuzun yankılarını da duyabiliyoruz. Mesela yaz günü isimli şiirinde bakın doğayı ne şekilde ele alıyor. Dünyayı kim yarattı? Kuyu ve kara ayıyı kim yarattı? Çekirgeyi kim yaptı? Bu çekirge yani kendini çimenlerin arasından fırlatan, elimden şeker yiyen, çenesini yukarı ve aşağı hareket ettirmek yerine ileri geri hareket ettiren, etrafına kocaman ve karmaşık gözleriyle bakan,

19:46Şiirin sonunu da şu şekilde bitirir. Söyle bana, başka ne yapmalıydım? Her şey sonunda ve çok erken ölmez mi? Söyle bana, bir kez yaşanacak bu çılgın ve kıymetli hayatınla ne yapmayı planlıyorsun?

20:03İşte bu kısa şiirde bir çocuğun hayata karşı duyduğu o tükenmez merakı, onu anlamlandırma çabasını, etrafındaki her bir canlıyı tek tek dikkatlice gözlemlemesini, kendi geleceği üzerine düşünme olgunluğuna erişmesini biz de üstelik tüm benliğimizle hissedebiliyoruz. Garip bir şekilde hem yazarın anılarına ortak oluyoruz hem de kendi geçmişimize, kendi iç dünyamıza bir yolculuk yapıyoruz. Şiir, yaşadıklarımız kadar yaşamadıklarımızı da anlatıyor. Adeta bir kapı gibi. Açıyor ve hiç tanımadığımız, bilmediğimiz bir yere adım atıyoruz. Gözümüzün önünde rengarenk bir şehir beliriyor. Deniziyle, sokaklarıyla, rüzgarıyla. Ya da şair ''Ay ışığı renginde kar'' der. Yolumuz o karlı ormana hiç düşmese bile orayı zihnimizde canlandırıveririz. Böylece başkalarının hayalleri de bizim zihnimize eklenir.

21:05Psikolog Keith Oldley, edebiyat ve şiirin aslında bir simülasyon işlevi gördüğünü söylüyor. Yani biz, Romanya'da şiir okurken hiç yaşamadığımız deneyimleri zihnimizde simüle ediyoruz. Böylece bir empati kuruyoruz, yeni duygular deneyimliyoruz. Sadece kendi hayatımızın sınırlarında kalmıyoruz. Çünkü okudukça hayal gücümüz genişliyor.

21:31Yani şiir bizi daha bir yaratıcı kılıyor arkadaşlar. İşte bu yüzden şiir okumak yalnızca duygusal değil, aynı zamanda zihinsel bir genişlemedir. Akıllıca kurulmuş imgeler bize yeni ihtimaller gösterir. Şiir sadece yazılı olan kelimelerden ibaret değildir elbet. Sözcüklerin arasındaki boşluklar da bir anlam taşır. Bir dizeyi okuduğumuzda yazılı olmayanı da bir o kadar okuruz.

22:01Şair sustuğu yerleri bize tamamlatır. Bu yüzden şiir tek yönlü bir anlatım değildir. Alman Edebiyat Bilgini Wolfgang Iser, edebi bir eserin metnin hem yazılı hem de yazısız kısımlarından oluştuğunu söyler. Ona göre okuyucular aradaki boşlukları farklı şekillerde doldurur ve her bir yorumlama metne yeni bir anlam kazandırır.

22:27Yani şiirin gücü söylenmeyenle söylenenin hep birlikte yarattığı bir çağrışım gücünde yatıyor. Mesela Murat Han Mungan şöyle başlar bir şiirine. ''Bazı geceler, bazı insanlar, bazı yerlerde sahiden karşılaşırlar.'' der. Ve sonra ekler. ''Bazı insanlar, bazı aşklar, bazı şarkılar bu yüzden unutulmazlar.''

22:58Anlatmak istediğini bu kadar da anlatmış işte Mungan. Kim bilir bu dizeleri yazarken neleri ya da kimleri düşünmüştü. Ya da siz şimdi bu dizeleri duyunca hangi insanları, hangi aşkları, şarkıları ya da yaşanmışlıkları hatırladınız oralara gittiniz. Şair aslında sadece bize yol gösteriyor arkadaşlar, bir işaret bırakıyor. Ama o yoldan yürüyen biz oluyoruz. Ve belki de şiirin en güzel yanı bizimle birlikte değişebilmesi. Bizimle nefes alan, canlanan bir edebiyat türü bu. kendimizi, başkalarını, hayatı her seferinde yeniden anlamlandırabilmek için okuyoruz onu. Şiir, hayatın en sıradan anına bile bir büyük atabilen, gizli bir anahtar gibi tek düzeliğin ve unutmanın panzehri olur.