tarih bilmeye mecbur muyum? I konuk: mustafa b. bozkurt

0:28Ama işte Mustafa Bozkurt çok fazla var. Batuhan Bozkurt da çok fazla var. Bir fırlamalık olsun diye... Güzel, orada bir gizem olarak şey yapıyor, hani Bernardo falan çıkabilecek gibi hissettiriyorum.

0:38Batuhanmış. Bugün tarih hakkında konuşacağız ve tarih bilmeye mecbur muyum sorusu hakkında konuşacağız. Mustafa, çok teşekkürler tekrardan geldiğin için. Ben davetin için teşekkür ederim.

1:15Youtube kanalında Lex Historia, onu da takip etmenizi öneririm. Gerçekten çok tatlı, çok böyle anlaması kolay. Güzel bir Türkçe ile beni maksimum anlatıyorsun. Hatta güzel bir öz Türkçe ile Osmanlıca ile anlatıyorsun.

1:29O şeyin de çok iyi. Biraz önce senden birazcık kişisel hayatından ve nasıl tarihe merak sardığından, çünkü sen hukuk okumuşsun, avukatlık da yapmışsın, hala da yapıyormuşsun. Nasıl tarihe merak sardın ve girmeden önce şunu söyleyeceğim, bir tane öğrencim vardı buradan da belki dinler bilmiyorum Mehmet Tatoğlu. Hayatımda gördüğüm en tarih bilgisi geniş insan yani ve on sekiz yaşındayken.

1:53Ama çocuk böyle şey işte ben şimdi felsefe hocasıyım ve şey anlatıyorum işte ne bileyim Kant anlatıyorum tam bin sekiz yüzlerde işte Prusya işte Königsberg falan. Hocam o esnada işte Königsberg'te bilmem ne pazarları olurdu falan. Ya da tam o esnada işte Prusya'da şöyle bir şey olmuştu yani tarih ver söylesin sana yani öyle bir der yani. Ve bir gün işte annesi veli toplantısına geldi dedi ki biz hukuk okumasını istiyoruz.

2:20Türkiye'de kalıp hukuk okumasını istiyoruz dedi. Ben dedim ya bu çocuk tarih okumalı yani hani hayatımda gördüğüm en tarih meraklısı, tarih obsesif insan. Bilmiyorum hani benim yönlendirmem ne kadar etkili oldu. Kendisi zaten çok yetenekli biri ama şimdi de Oxford'da tarih okuyor.

2:35Allah'tan hukuk okumadı. Acaba senin böyle bir hikayen mi vardı diye varsaydım. Çünkü biraz böyle... ...tarihe,

2:42kültüre daha böyle işte tırnak içinde, sözel çatısı denir ya böyle. O sosyal bilimlere meraklı olan çocukları hemen aman para kazansın diye hukuka yönlendiriyorlar. Senin de mi böyle bir hikayen var diye? Evet, yani buradan önce Mehmet kardeşime sesleneyim.

2:58Yani ikimiz de aynı yollardan geçtik. Sen başarmışsın, tebrik ediyorum seni. Sen de birazcık uzak yoldan da olsa başarmışsın. Evet, biraz uzun yoldan oldu ama yani tam söylediğin gibi aslında.

3:10Hukuk okumanın aslında en temel şeyi, yani temel bir sosyal bilim. Çok rahat Türkiye şartlarında iş bulunur. Aman evladım, sigortalı bir işin olsun gibilerinden hukuku yazdım ama benim tarihle olan alakam aslında ortaokulda başlıyor. Yani orada kendi kendime Osmanlıca okuma yazmayı öğrendim.

3:25O zaman da şey çok vardı. Tarih forumları vardı. Sürekli tartışıyoruz. Yani ben o zaman işte bir 12-13 yaşında böyle yine bu kilolarda bir çocuğum.

3:32Tabi anonim olarak oradayım. Karşımda belki bir profesör, belki bir yüksek seans talebesi var. Saatlerce tartışıyorduk orada sürekli olarak. Böyle başladı.

3:40Hep içimde bir ukdeydi. Sonra üniversite sınavlarında da bir derece yapmıştım söz elde. Ve dedim artık gitmem lazım. Yok yine aynı şey işte aman evladım sen oturmak için olsun. Poana yazık olmasın.

3:49Poana yazık olmasın. Böyle bir hukuk serüveni başladı. Bu sefer hukukun içine nasıl bunu yedirebilirim? Nasıl bu zevkimi merakımı hukuk içinde yaşayabilirim diye düşündüm.

3:58Hukuk tarihine eğildim. Ve yüksek lisansta da hem hukuk tarihini hem hukuk felsefesini içine alan böyle bir karma bir multidispliner bir tez yaptım. Sonra yine çoğumuz gibi pandemi zamanında ya dedim ben bu kesmedi beni yani bir şey daha yapmam lazım. Hukuk tarihi içerikleri üretmek için bir YouTube kanalı açtım.

4:15Fakat daha sonra kanal öyle bir çığırından çıktı ki ben hani bal kabağı börekli işte şeyde tarif demendim. Mutef Yemekler'de yaptım, Gezi videoları da yaptım. Bir anda iş büyüdü ve genel tarih içeriğine döndü. Sonra Ötüken Neşliyat'la da birlikte mikro tarih kitapları çıkarmaya başladım.

4:30Evet, bana da hediye getirmişsin. Çok teşekkürler. Bu da son miskronik kitaptan çıkan. Mistisizm hakkında ilgili okuyacağım.

4:37Çok teşekkür ediyorum hediyenin içinde. Ben teşekkür ederim. Yani böyle bir serüven, işin sonunda da aslında artık tarihle profesyonel olarak ilgileniyor hale geldim yani. Biraz öyle bir hikayem var.

4:46Çok güzel. Ben de hiç tarihle ilgilenmem. Ya çünkü böyle çok... Şimdi ben de aslında teknik olarak bir tarih dersi veriyorum yani.

4:56Düşünce tarihi dersi gibi bir şey veriyorum yani maalesef. Yani maalesef değil, iyi tarafları da var tabii ki. Düşünce tarihi, işte entelektüel tarihi, nasıl gelişti falan filan ama... Ya tarihte bölünebilirim.

5:06Lisede mesela bir maruz kaldığım tarih dersi ki ben hani iyi öğretmenlere sahip bir lisede okudum. Hani hocalarım alınmasın izlerlerse. Şöyle sanki o günün yani o zaman o döneminin müfredatının devlet bize ne bilmemizi isterse böyle Osmanlı'yı sürekli işte şey yapan öven diğer ülkeleri yeren ve böyle çok o resmi tarih beni hiç sarmadı yani hani o yüzden çok böyle koptum yani insan hikayeleri falan yok ya ya da işte ne bileyim. Anekdot yok, hep böyle şey hamasi olabiliyor.

5:40Yani işte tarihi kazananlar yazar falan. Biz bu tarafını okuyoruz da acaba işte Yunanlılar ne okuyabiliyoruz falan gibilerinden. O yüzden beni hiç sarmadı tarih dersleri. O yüzden de hani bu konuyu da sen önerdiğinde çok mutlu oldum tarih bilmeye mecbur muyum?

5:54Genelde bir algı var yani bu tarih bilme meselesi ile entelektüellik bir arada görülüyor. Ya da hani böyle bir kültür edineyim, genel kültür edineyim diye düşündüğünde ilk akla gelen şey tarih bilgisi oluyor. Sence bu neden yani Türkiye'ye özel bir şey mi sence bu? Ya şöyle, önce tabii resmi tarih meselesinden belki başlamak lazım.

6:15Bu çok şikayet edilen bir şeydir. Yani resmi tarih bize bundan anlatmıyor. Ya da resmi tarih şöyle, böyle gibi çok şey söylenir. Zaten resmi tarihin, özellikle lise seviyesinde öğretilen... ...resmi tarihin amacı aslında tarih öğretmek değildir.

6:26Yani iyi vatandaş yetiştirmektir. O vatandaşın özellikleri ne olacak? Ona göre bir tarih anlatısı oluşturur. Ve burada tabii ki hamasi şeyler mevcuttur.

6:35Ve aslında bir sıradan vatandaşın içindeki duygular... ...tarihli olan bağlantısı biraz buna oynayan bir şey. Evet, Türkiye üzerinde değil bu arada.

6:41Neredeyse bütün dünyada böyle gibi. Bütün dünya da öyledir. Yani Amerika'da da okuduğunuz zaman tam bir kahramanlık ve macera... ...macera dolu Amerika hikayesi okursunuz ama netice itibariyle derinine indiğinizde... ...başka şeyler,

6:53rahatsız edici şeyler bulabilirsiniz. İşte insanlar biraz da bu çelişkiden dolayı... ...resmi tarih bize bunu öğretmiyor gibi şikayetleniyorlar.

7:00Bu aslında sizin yapacağınız bir şey. Yani onu belki buradan da söylemek lazım. Zaten resmi tarih böyle olsun diye yapılmış bir sistemdir. Dolayısıyla böyle bir yapısı var yani resmi tarih.

7:12Peki nasıl yazılıyor resmi tarih? Şöyle esas itibariyle tabii ki devlet merkezli bir tarih anlatısıdır resmi tarih. Yani baktığınız zaman devlet arşivlerinin temel alındığı bir sistem var burada. Ki burada belki rankeyi de anmak lazım.

7:26İlk defa arşive giriyor ve her şey olduğu gibi resmedeceğim arzusuyla giriyor aslında. Onun şeyde Almanca hatta bir sloganlaşmış sözü de vardır. Her şey nasılsa öyle. Bunu anlatmak için giriyor ama girdiği yer devlet arşivleri.

7:39Dolayısıyla yalnızca devlet orada bir şeyler anlatıyor. Biz sadece devletin sesini duyuyoruz orada. Yani söz gelimi bizim Osmanlı kaynaklarında bütün asiler hakaretlerle anılır. Şimdi bu hakaretleri saymayayım.

7:50Yani burada çok renkli şeyler Osmanlı bulabiliyor. Bir örneğini vereyim. Küffar-ı Hakisar. Sigara bata sıcak kafirler diyor düşmanlarını.

7:57Ama bu Osmanlı'nın bakış açısı ve siz sadece o arşive baktığınız zaman o anlatıyı görüyorsunuz. Öte yandan bunu işleyip sıradan bir vatandaşa anlatılacak tarih olarak yeniden kurguladığınızda da tabii ki çelişkileri ortadan kaldırarak aslında kurguluyorsunuz. Yani bir kahramanlık hikayesi varsa onu ön plana çıkarmalısınız. Zaferler ön plana çıkmalı.

8:15Bir hata varsa bir kusur varsa mutlaka içimizdeki İllandalılar tarafından yapılmıştır. Gibi böyle aslında biraz anlayıp buluyorsunuz tarihi ve orada mağlubiyetlere çok daha az yer veriyorsunuz. Çelişkilere çok daha az yer veriyorsunuz. Biraz da böyle yazılıyor yani bütün dünyada. Peki mağlubiyetler şey diye mi yazılıyor?

8:32Şimdi sen arşivde zaman geçirmişsindir diye varsayıyorum. İşte ne bileyim işte Osmanlı yendiği zaman böyle övgüler falan yenildiği zaman da işte iyi gitmedi ya falan gibi birkaç cümleyle mi? O da detaylarıyla hani şöyle bir şey yapılıyor mu? Öz eleştiri yapılıyor mu arşivlerde mesela?

8:48Şöyle yani bu... Yenilgi detayları galibiyet detaylarına göre daha mı az demek istedin? Yok aslında detaylar var. Yani arşivde tabii ki bunların da kaydını bulursunuz da.

8:56Burada asıl mesele şu. Biliyorsunuz bir saray tarihçiliği diye bir olgu vardır. Yani profesyonel tarihçilikten önce... Biliyorsunuz derken benim hiç tarih bildiğimi varsaymam.

9:04Bu arada benim tarih bilgim çok kötü. Yani bilmemişsiniz. Sen böyle bir lise 1 öğrencisini anlatıyorsun. Peki.

9:12Şimdi vaka nöfislik dediğimiz bir şey var. Bu da saray tarihçiliği. Yani siz sarayın himayesinde olan bitenin kaydını tutuyorsunuz. Adeta o dönemin bir gazetesi gibi, dergisi gibi kayıt tutuyorsunuz.

9:23Ve bu kayıtları tutarken hiç şüphesiz bir siyasi kliğin içindesiniz. Ve o siyasi kliğin görüşlerini de yansıtıyorsunuz. Bizde Gelibolu Ali mesela o çok barizdir. Okuduğunuz zaman Gelibolu Ali'nin kime düşman olduğunu, kime dost olduğunu görürsünüz.

9:36Hatta çok ilginç bir şey var. Evliya Çelebi de kayıtta bulunuyor hiç şüphesiz. Kendi devrini kaydediyor. Tabi o bir vakanovist değil.

9:42Bir seyyah ama tarihe ilişkin kayıtları onda da bulabiliyoruz. Çok ilginç bir şey yapmış. Bugün tesadüf ettim. 1683'te yazdığını tahmin ediyoruz bu kısımları.

9:51Merzifonlu Kara Mustafa Paşa ile bir görüşme yapıyor. Edirne'ye gittim diyor 1660'ların sonuna Merzifonlu'yla kadar. görüştüm. O bana dedi ki, ''Viyana nasıl bir yerdir?

9:58Alınabilir mi?'' Bana sordu. Sağını solunu anlattım diyor. Baktım alacak gibi.

10:02Yani oraya gitmeye niyetlenmiş. ''Aman paşam'' dedim diyor. Bizim ecdadımız Kanuni demiştir ki, ''Her kim ki bu Beçkalası'na gelirse, piç ola hiç ola burayı alamaya veya Yanıkkale'ye gelirse yana geri dönün.'' Şimdi evliya bunu yazarken aslında şöyle yapıyor.

10:15Yani bu mağlubiyet Kanuni'nin bedduasından kaynaklı. Veya başka vaka nüvisler, başka tarih yazarları doğrudan bazen Merzifonlu'nun üstüne yıkarlar bu kabahati. Merzifonlu şöyle hata etti, şöyle kibirli davrandı. Bazıları Tatar Han'ı Murad Giray'a yıkarlar.

10:29Çünkü yabancı bir unsur. Gelip bize yardım etmedi, arkadan vurdu, ihanet etti. Onun üzerine yıkarlar. Başka türden anlattılar bunlar.

10:35Şimdi burada asıl mesele biraz şu. Elimizde tabii ki detaylar var ama onu okuma biçimimiz aslında değiştiriyor her şekilde. Yani netice itibariyle bir tarihçi bugün oturduğu zaman masa başına... ...tüm bunları beraber değerlendirip bir anlatık kurmak zorunda.

10:48Yani bu işin bir tarafı da bir narasyon oluşturuyor. Evet, ben de tam onu soracaktım. Yani çünkü sen mesela kendi tarih okumalarında ve yorumlamalarında... ...nasıl bir metodoloji kullanıyorsun?

10:57Çünkü çok epistemolojik bir soru da bu. Yani aslında bilgi felsefesine dair bir soru. Nasıl tarihi bilgi nasıl üretilmeli sence? Ya hiç şüphesiz mukayeseyle yapılmalı.

11:08Yani işin iki tarafını birden resmeder biçimde yapılmalı. Tabii ben biraz mikro tarihle ilgilendiğim iş. Yani çok spesifik alanlarla ilgileniyorum. Yani mesela fakirizmin tarihini yazdım.

11:17İşte ateş üstünde yürüyenler, çivili yatakta yatanlar, böyle bütün olağanüstü şeyler ve bundan insan hikayeleri. Dolayısıyla aslında bizim klasik tarihçilerimizin pek hoşlanmayacağı malzemeleri de kullanıyorum. Daha antropolojik bir şeyin var aslında. Evet, evet.

11:31Yani onları da mecbursunuz kullanmaya. Çünkü hiçbir devlet arşivinde size ateş üstünde yürüyen biri hakkında bir şey anlatılmaz. Dolayısıyla artık biraz daha seyahatnameler, anılar, hatıralar... ...hepsini birden değerlendirmek durumunda kalıyorsunuz.

11:43Bununla birlikte tabii ki mukayeseli olarak ortaya koymanız Çünkü lazım. birinin hatırlayamadığını öbürü hatırlayabilir. Ve hatıralar ekseriyetle insanların hayatının sonlarına doğru yazdıkları şeyler. Geçmişte olan şeyleri anlatıyorlar ve onlar da tarihin bir parçası aslında.

11:58Tarihin içinde belli şeylere cevap vermek için bazen yazıyorlar. Dolayısıyla yaylaştıral bir bakış açısının mutlaka kullanılması lazım. Benim metodumun açısından şu belki fark ediyor olabilir. Ben daha fazla böyle underdog kalmış kaynaklara bakıyorum.

12:12Yani kıyıda köşede kalmış şeylerle ilgilendiğim için biraz mecburum öyle yapmaya. Çünkü bir devlet arşivinde bulamayacağınız şeylerle uğraşıyorum biraz. Anladım. Yani underdog derken biraz açar mısın bu arada?

12:22Şöyle yani bizde bu çok böyle birkaç, özellikle profesör beyefendinin televizyonunda çok sık söylediğim şey. Efendim böyle tarih olmaz. Sosyal tarih yapılamaz. İşte bunlar Amerikalıların uydurmaları.

12:32Tarih dediğin işte arşivde illaki devlet evrakı üzerinden yapılır falan gibi. Biraz arkayık bir görüş, yani rankeci bir görüş esas itibariyle. On dokuzuncu yüzyılda bir anlamı olabilir. Yirminci yüzyılın başında bir anlamı olabilir ama o köprünün altından çok sularak.

12:45Biraz böyle bir halen daha bizim tarihçiliğimizde o şey vardır, o tavır vardır. Hep böyle büyük olaylar... ...büyük hadiseler anlatılmalıdır ve siyasi tarih bazda anlatılmalıdır.

12:54Evet. Yani o açıdan aslında çok hoş karşılanmayan alanlara giriyorum. O tarz şeyleri toplamayı daha çok seviyorum. Anladım, tamam.

13:02Peki ikinci soruma gelelim. Niye sence entelektüellik ya da genel kültür tarih bilgisiyle eşit görülüyor Türkiye'de? Onun da bence tarihi bir temeli var. Şöyle bir şey var aslında, insanoğlu tarihi yazma ihtiyacını nasıl edindi aslında ona bakmak lazım.

13:17Yani biz niye tarih yazıyoruz her şeyin başında? Başlangıçta tarih dediğimiz şey profesyonel bir şey değil. Yani bir kabilenin tarihi, bir aşiretin tarihi aslında kulaktan kulağa aktarılan. İşte o kabilenin yaşlısının aktardığı.

13:29Ve muhtemelen de yaşlı kadınların aktardığı bir şey. Yani ben öyle görüyorum en azından. Çok ilginç bir şey var, onu da bir parantez içinde söyleyeyim. Dolny Vestonice diye bir kazı alanı var.

13:38Bu kazı alanında bir ihtiyar kadın figürü bulundu ve bu kadın fevkalade önemli görülüyor. Yani muhtemelen bir tanrıç olduğu falan düşünüldü. Kazılar devam edince bir yaşlı kadın iskeletine rastlandılar ve yüzü etlendirdikleri zaman tanrıça heykeliyle aynı yüze sahip olduğunu gördüler. Köyün muhtemelen hikayeyi anlatan, ateş başında oturan o hanım ablası, o ihtiyar bilge bir şekilde resmedilmiş.

14:01Yani onun hatırasını yaşatmak istiyorlar. Ve tabii ki bu aslında bir tecrübe aktarımı. Yani bakın biz şöyle bir ava gitmiştik, şöyle bir olaylar olmuştu. Hatrınızda kalsın. Bu zamanla biraz daha tabii ki devletlerin tekelinde bir şey olmaya başlıyor.

14:13Vaka nüvislik örneğinde verdiğim gibi. Ve çok ilginç şeyler var. Yani neredeyse modern diyebileceğimiz yaklaşımları antik dönemde bile görüyorsunuz. Tukikides mesela bir Yunan harbi sırasında şey diyor, o kadar önemli bir harbi olacağını hissettim ki günü gününe her şeyi yazmaya başladım.

14:28Yani o bir rapor tutuyor aslında orada. Yani vakaları kaydediyor. Şimdi burada aslında bilgeliğin bir yolu. Yani tarih biliyor olmak.

14:37İhtiyar bir adam, ihtiyar bir kadın size bir şeyler anlatıyor. Ve bu bağlamda bana kalırsa en azından ben yani sıklıkla bunu söylüyorum. Sosyal bilimlerin anası tarih. Yani sosyoloji ile uğraşacaksanız biraz tarih bilmeniz lazım.

14:50Antropoloji ile uğraşıyorsanız daha fazla tarih bilmeniz lazım. Hatta belki psikolojinin içine bile yani entegre edilebilecek bir şey tarih. Dolayısıyla bu eşlenmiş durumda. Yani bir kişi entelektüel mi değil mi?

15:01Yani varsayımsal olarak söylüyorum, kimya alanında çok iyi bir uzman olabilir. Jeoloji alanında çok iyi bir uzman olabilir. Ama işte sen Varna Savaşı'nı biliyor musun gibi bir noktaya geliyor iş. Dolayısıyla bir entelektüelliği göstermenin yolu haline de gelmiş durumda tarih bilmek.

15:15Evet. Bizim bölüm, ben de sosyal bilimler bölümündeyim. Tarih hocalarıyla beraberiz aynı odada. Sen de izleyenlerle size selam olsun.

15:22Hep onların bir şeyi var böyle. Biz de ana bilimiz, siz yandalsınız falan diye böyle bir havaları var. Ya bana tarih bilmem derken yani resmi tarih dinlemedim yani hiç tarih dersinde aynen hiç o tarz işte yok sırt sındığı savaşıdır, uzar sırt savaşıdır dinlemedim ama insanlık tarihine dair tabii ki şeylerim var. Onda dipdot olarak düşeyim.

15:43Ama şunu söyleyeyim, bu hani ana bilim olma meselesiyle ilgili tarihte bu diğer bilimler bilinmeden yapılabilecek bir şey değil gibi geliyor bana. İyi bir antropoloji bilginiz yoksa, iyi bir coğrafya bilginiz yoksa, yani Brodel'in yaptığı tarihçilik mesela... ...o coğrafya bilmeden yapılabilecek bir şey değil.

16:01Sayfalarca şey anlatıyor Brodel, çok ilginç bir şey. Arap develeri ile Türk develerinin farkını anlatıyor. Niye Araplar Anadolu'ya giremedi de Türkler girdi? Bunun cevabını bulabilmek için.

16:11Dolayısıyla aslında multidisipliner olmayan, yani sadece tarihe yönelen bir tarihçilik... ...aslında daha zayıf bir tarihçilik. Evet, evet.

16:18Kısır kalıyorsun. Evet, o kibri de biraz öyle kırabiliriz yani. Yok yok, bizim hocalarımız çok yönlüdür şimdi. Alınırlar.

16:26Ama hocam, size demedik, genel konuşuyoruz. Peki, sözlü tarih hakkında ne düşünüyorsunuz? Şimdi özellikle bazı vakıflar, azınlık vakıfları Türkiye'de de, dünyada da böyle sözlü tarih projeleri şey yapıyorlar. Çünkü resmi tarihte yer almayan işte daha ufak tefek azınlıkların, işte dine azınlık olabilir, etnik azınlık olabilir, hikayelerini... ...işte hala hayatta kalan insanlar üzerinden.

16:51Ben Kanada'da mesela bir kızla tanışmıştım. Oradaki inuilerin hikayelerini böyle yaşlı kadınlardan sözlü bir tarih projesi yapıyordu. Tarihte de çok şey var yani. Hani bir yazılı metin fetişi var diyeyim yani.

17:04Yani yazılı yoksa bir kaynak yoktur gibi. Böyle sözlü anlatılar sence tarih yazımının içinde ne kadar yeri var? Olmalı mı? Olmamalı mı?

17:49Yani aslında bütün kaynak, yani bunun özellikle özel durulması da lazım. Bütün kaynaklar bir atmosferde ortaya çıkıyor. Bu atmosferde ortaya çıkan şeyi biz bu atmosferle anlamalıyız. Yani bu yazılı bir kaynak da olabilir.

18:01Bir şeyin kağıda yazılıyor olması onun daha kıymetli, daha önde olduğunu göstermiyor. Hiç şüphesiz sözlü kaynaklarda aktarımdan aktarıma bir dönüşüm. Yanlış hatırlama, unutma, eksik anlatma veyahut belirli gerekçelerle abartıya gitme durumu olabilir. Yani bu konuda daha rakamsal olan, daha rapora benzeyen şeyleri kullanmak daha sağlıklı olabiliyor bazı konularda.

18:23Yani söz gelimi çok klasik bir şeydir. Modern öncesi tarih anlatımında bir yerde bir ordudan bahsediliyorsa yüz binlerce askerdir. 100 bin kere 100 bin asker. Böyle bir şey olamaz.

18:33Hiçbir antik ordu böyle 1 milyonluk bir nüfusla bir yere hareket edemez. Zaten beslenemezler. Bu abartıya bazen bizim vatandaşlarımız çok düşebiliyor. Mesela çok yaygın bir şey.

18:43Sosyal medyada bir savaştan bahsediliyor. Burada 100 bin tane insan öldürülmüş. Orada 100 bin tane insan yaşamıyor. Ama oradaki maksat şu, çok yani.

18:53Onu anlatmaya çalışıyor bize bunu anlatan kişi. Ve bu yazılı aslında. Yazılı kaynaklarda da bunlar olabiliyor. Mesele zaten aslında metodolojiyi bilmek.

19:01Yani kaynağı ne soracağız, kaynaktan ne cevap alacağız ve kaynağı nasıl sorgulayacağız meselesi. Sözlü tarihte de şöyle bir şey var. Tabii ki özellikle antropoloji de çok kullanılan bir metot. Röportajlar, sözlü görüşmeler.

19:13Ama orada bir aslında kirlenme durumu da olabiliyor. Çünkü siz onun içine girdiğiniz zaman aslında karşı tarafı etkilemeye başlıyorsunuz. Bu çok yaygın bir şeydir. Antropologlar gider bir kabileye, üç ay sonra Hazreti İsa'nın hikayesini başka türlü olarak dinlerler oradaki yerlilerden.

19:29Bu çok yaygın bir şey. Buna dikkat etmek lazım ama söz tarihe mutlaka değer vermek lazım. Bir bölgeyi anlamak için, bir toplumu anlamak için. En azından o toplum bu tarihi vaka hakkında ne düşünüyordu?

19:40Onların muhayyilesinde ne vardı bunu anlamak için çok önemli. Ben de çok sıklıkla kullanıyorum açıkçası. Yani şu aralar bir belgesel çalışmasının içindeyim mesela. Frans Kafka diyor işte köy doktorunu bu evde yazdı.

19:52Şimdi bu hiçbir yerde bulabileceğiniz bir şey değil. Ancak Pıraklı biriyle konuştuğunuz zaman size diyor işte bak burası böyle falan. Dolayısıyla bu şeyleri kullanmak hem meseleyi daha renkli bir hale getiren bir olay ki bu çok önemli. Yani bir bilim iletişimi açısından önemli.

20:08Yani iyi bir narrasyon kurmak, iyi bir anlatı kurmak için mutlaka bu sözlü ifadelere de yer vermek lazım. Öte yandan da en azından o atmosferde insanların psikolojisinde nasıl görülüyordu bu tarihi vaka. Bunu anlamak için bence önemli sözü tarih. Tarih ve milli duyguların inşası meselesine de biraz girmek istiyorum.

20:25Çünkü işte insanlar kendi milliyetleriyle, sadece Türkiye'de değil, bütün dünyada bir gurur duymaya da bir aidiyet hissetmesi de birazcık tarihin vesilesiyle oluyor. Sence burada problematik taraflar var mı? En basitinden şimdi şey aklıma gelmişti az önce senle konuşurken. Can Bonomo'nun kendisi Musevi bir tweet'i aklıma geldi.

20:49Ona şey yazmışlar. Yanlış hatırlamıyorsam, hatırladığım kadarıyla işte sizinkiler İsa'ya çağırmaya gelmedi mi Moruk'u falan gibilerinden. Bizimkiler derken 90'lıyım ben Moruk gibi bir cevap yazmıştı. Atalarımızın, ecdadımızın yaptığından iyisiyle kötüsüyle bir Alman için Nazilerin yaptığından suçluluk duymak da olabilir bu.

21:10Ya da işte ne bileyim İstanbul'un fethinden gurur duymak da olabilir bir Türk vatandaşı için. Ne kadar sence ilişkili olmalı bu? Ne kadar sorumlu hissetmeliyiz? Tarihin burada rolü ne?

21:21Yani tabii ki milli duyguları beslemek için tarihten daha iyi bir araç yok. Yani isterseniz işte bir marş besleyebilirsiniz, şiir yazabilirsiniz. İşte bir vardı ya bir apaçığa alıyor gözleri yaşlı falan. Yani her şeyi yapabilirsiniz ama tarih kadar insanı duygulandıran, heyecanlandıran bir şey yok aslında.

21:38Çok kişinin tarihle olan ilgisi de aslında burada başlıyor. Bizim isteğimiz onun ötesine gitmesi. Yani bir profesyon olarak ilgileniyorsanız ya da gerçekten entelektüel olarak bu konuya meraklıysanız... ...onun ötesine gitmenizi bekleriz.

21:50Maalesef Türkiye'de orada kalıyor hikaye. Yani ya işte bak görüyor musun? Biz ne kadar köklü bir milletiz. Ne kadar eski bir milletiz.

21:58Yani şey fetişi vardı Türkiye'de biliyorsunuz. İşte beş bin yıllık şu bulundu. Altı bin yıllık, yedi bin yıllık Anadolu'da bir parça bulundu ki işte üzerine Türkçe ifadeler yazıyordu. Yani altı bin yıl önce alfabeyi kaç kişi kullanıyordu?

22:10Anadolu'da bizim ne işimiz vardı falan. Çok problematik şeylere de gidebiliyor. Yani hamasi ve tabii ki siyasi gerekçelendirmeler için kullanılabiliyor. Bugün çok daha fazla görüyoruz.

22:20Yani mesela Trump'ın sürekli olarak tarihle ilgili atıflarda bulunduğunu görüyorsunuz. Netanyahu zaten hani baştan sona bütün tarihi atıfları her konuşmasına yediren bir lider. Şimdi bu tabii ki bu hamasi, milli şeyleri kurcalamak için çok elverişli bir şey. Öte yandan tabii ki ne kadar sorumluyuz meselesi bence daha bize bakan tarafı bu iş.

22:42Çünkü siyasetçiler bunu her zaman kullanır, kullanmaya da devam edeceklerdir yani. Baktığınız zaman dünyadaki pek çok anıt, olayların yaşanmasından yüz yüz elli sene sonra yapılmış şeylerdir. Bir anda ne hikmetse o insanların aklına buraya bir anıt dikelim, bu tarih olayı analım duygusu gelmiştir. Biraz incelediğiniz zaman şunu fark edersiniz.

23:01O gün başka bir siyasi çekişme vardır. Onun için insanlara bir hatırlatıcı olarak o anıt oraya dikilir. Şimdi burada bize düşen tarafı işin bence şu. Şunu fark etmek lazım.

23:11Modern öncesi dünya çok sert bir dünya ve çok açıkçası vahşi bir dünya aslında. Yani bir devlet adamının bir hatasından dolayı direkt kafasının kesilebildiği, işte bal mumuna batırıldığı, içine saman doldurduğu bir dünya. Bugün biri bunu yapsa herhangi bir lider, biz ona psikopat deriz. Hatta belki seri katil falan deyip yani onu hapse atarız.

23:31Dolayısıyla... Ölçeğimiz bir defa farklı, onu fark etmek lazım. Ve bugüne en azından meseleyi alırken veya onları yargılarken anakronik olmamak lazım. Tarihte bu tarz vakalar her türden yaşanabilir.

23:45Öte yandan bizim sorumluluğumuz bence yok. Yani biz netice itibariyle işte Can Boromo'nun dediği gibi yani ben 87'liyim moruk. Biz de yani işte tamam, bugünün insanlarıyız ve bugün yaşıyoruz. Bugünün mesuliyetleriyle karşı karşıyayız.

23:58Tarihle ilgili bir hesaplaşma yapılacaksa şayet bu devlet kademesinde yapılabilecek bir şey. Resmi tarihi konuştuk. Resmi tarih anlatısındaki değişikliklerle yapılabilecek bir şey. Anıtların değiştirilmesine yapılabilecek bir şey.

24:10Ama onun da sınırları bence biraz tartışmalı. Evet. Şu anda bu arada Amerika'da çok ciddi bir şey. Amerika'da, İngiltere'de işte köle sahibi olan bazı insanlar kolonyal.

24:20Geçmişimizle yüzleşelim. İşte mesela Kristof Kolomb günü kutlanıyor. İşte Kristof Kolomb gününü kaldıralım. Kaç tane yerli Amerikalı şey yani Kızılderili'yi.

24:29Öldürdü, katletti falan. Bir de tarihin böyle bir kısmı da var. Yani şimdi anlatılırken tabii ki biraz işte Amerikalıların, Amerika'da bir lisede... ...Kristof Kolomb'un gelişi,

24:38Amerika'yı keşfi. Sevinçli bir olay. Sevinçli bir olay olarak anlatılıyor. Ama kızılderililerin nezdinde bu dünyanın en karanlık günü.

24:45Ya da işte ne bileyim, Netanyahu'nun diye aklıma geldi. İşte İsrail, Filistin, Nakba. Mesela gibi hani bu çok eksik yani bu karşılaştırılmalı hal ve bir yüzleşme ya da orada o ezilen ya da işte oradaki mağdur katliam... ...ya da öldürülen insanların kültürlerin hikayelerini de birazcık gizliyor aslında.

25:05En azından hani de senin dediğin gibi o bir şeyde kalıp... ...onun ilerisine gidemezsen, daha hamasi bir yerden bakarsan... ...buna hizmet ediyor gibi geliyor benim tarihle olan problemlerimden biri de bu ama... ...senin yaptığın tarih böyle bir tarih diye demiyorum yanlış anlama.

25:20Ama bunun tersi de var. Yani bunu iyileştireceğiz derken aslında tarih çarpıtarak bu mağduriyetin üzerini ört edebiliriz. Nasıl mesela? Şundan kaynaklanıyor.

25:29Bu şeyde çok eleştiriler olarak getirilmiştir. Bu history from below, yani aşağıdan tarih yapmaya çalışan, özellikle Marksist yazarlara getirilen de bir eleştiridir. Yani bazen sosyal eşkıyaları ele alır mesela Osman ve etkilerini büyütür sanki. Yani bazen hakikaten ezilen sınıfların, daha aşağıda olan insanların... ...gücünü abartarak hani onları merkeze alalım,

25:49onlar bazıları bir tarih yapalım derken... ...orada yaşanan problemi örtbas etme ihtimalimiz de var. Nasıl bir problem anlamadım.

25:56Şundan bahsediyorum. Mesela bugün çok tartışılıyor. Netflix'te mesela işte bir tarihi dizi yapılıyor. Orada bir bakıyorsunuz siyahi bir soylu var.

26:04Böyle bir şey olmaz. Yani tamam biz bunu telafi etmek için yaptık, iyileştirmek için yaptık diyorsunuz ama... ...baktığınız zaman tam tersi aslında örtmüş oluyorsun.

26:14Çünkü o tarihlerde CIA'lar bilakis plantasyonlarda köle olarak çalıştırılıyorlardı. Yani bu realiteyi gösterebiliyor olman lazım. Yani bu çok ince bir denge ve şeyi fark etmek lazım. Ben artık hani orada biraz pes etmiş de durumdayım.

26:27Yani bir bilim olarak, bir gerçek anlamda objektif bir anlatı olarak tarihle... ...aslında siyasi bir söylem olarak tarih birbirinden başka şeyler. Bir menkıbe yani aslında.

26:38Kendi menkıbelerimizi yaratıyoruz. Şimdi bugün de Amerika'da yeni menkıbeler üretilecek tabii ki. Ve bu aslında bir hafıza sıfırlama operasyonu. Yani bir şekilde zihnimizi temizleyelim, hafızamızı sıfırlayalım.

26:49Hani şey gibi, biraz manipülasyon gibi de geliyor bana. O olay öyle olmamıştı, hatırlamıyor musun falan gibi. Yeni bir şey anlatıyorlar. Gaslighting yapıyorlar halka.

26:58Halka gaslighting var ya. Şöyle kişi kütleri de yaratıyor aslında. Geçenlerde Twitter'da bir Amerikalı bir kız ya da yani Amerika olduğum varsaydım bir kız İngilizce bir tweet atmış, şey yazıyor. Tarihteki en iyi PR'cüler olan liderler diye mesela hani aslında iyi anılan, şimdi atıyorum Mao'ya baktığımızda iyi anlıyoruz biz ya da Stalin'i çoğunlukla en azından.

27:20Pol Pot'u iyi anlıyoruz, Hitler'i iyi anlıyoruz ama ne bileyim Büyük İskender de çok büyük işte ölümlere, acılara sebep oldu ama o aynı olumlu bir kişi kültü olarak anılıyor. Bunun hakkında bir şey söylemek ister misin? Tabii ki çünkü şöyle bir şey var. Özellikle yani yine aynı şeyi işaret edeceğim ama modern öncesinde... ...bir kumandanın iyi olması,

27:43bir sultanın, padişahın, kralın iyi olması... ...zafere bağlı birinci olarak. Yani çok zaferiniz varsa iyi bir kişi olarak anılırsınız.

27:51İkincisi mesela adalet şeyi çok vardır. Nuşirevan'a adil mesela. Meşhur Nuşirevan çok adildi falan. Oradaki adaletten kasıt şu değil.

28:00İşte herkese eşit davranırdı, yargı önünde herkes eşitti, kanunlar çok iyi kullanıldı değil. Bugün bizim anladığımız adalet değil. Etrafındakileri iyi doyururdu, iyi beslerdi. Onlara da pay verirdi.

28:12Şimdi bu algı farkından dolayı tabii ki şimdi saydığın örneklerin çoğu aslında modern dönemde. Yani videosu olabilen liderler ve biz onları bugünün ölçütlerine göre baktığımızda... ...adil olmadıklarını anlıyoruz.

28:24Ama şöyle düşünün, bundan bin sene önce bunlar yaşasaydı... ...muhtemelen çok büyük muzaffer kumandanlar olarak da anabilirdik bir kısmını. Bir de işin şey tarafı da var bence, çoğu mağlup da olduğu için Hitler mesela.

28:36Galip olarak bitirseydi savaşı, belki başka türden bir hikaye yazılacaktı orada. Öyle bir cüz var bu arada. Evet. Evet, evet.

28:44Yani çok bir de üzerinde çok durulan bir şeydir. Yani vadif tarihçiliğinin sevilen konularından bir tanesi. Hadi burada parantez olarak da söyleyeyim. Şu anda özellikle böyle ergen diyebileceğimiz genç erkek agresyonunun yöneldiği şeylerden biri Hitler ve onun dönemi.

29:00Yani ikinci dünya savaşıyla ilgili herhangi bir şey yaparsanız sosyal medyada mutlaka izleniyorsunuz. Top, tüfek, işte şu kıyafet giyildi, şu kumandan vardı falan bu anlatılara bayılıyor herkes. Evet, İkinci Dünya Savaşı inanılmaz popüler bir tarih merakı alanı. Bir de Roma İmparatorluğu.

29:14Roma İmparatorluğu, Birinci Dünya Savaşı ile ilgili de var. Çok ilginç bir şey gördüm. Sekiz yüzden fazla videosu var tek bir kanalın ve sadece Birinci Dünya Savaşı'na ilişkin. Atların nalları, yurt dışında bir Amerika'da olması lazım.

29:28Atların nalları, nereden geldiği toplar, nasıl hazırlandığı her bölüm ayrı bir konu. Ve kırk beş dakikalık yani muazzam bir araştırma yapmış adam yani. Yani işin böyle bir tarafı var. Mesela İskender'e dönecek olursak, İskender mesela tabii ki bir kült oluşturuyor.

29:43Yani Mısırlılar açısından İskender berbat bir adam. Babililer açısından, Afganlar açısından, o dönemin Persleri açısından berbat bir adam. Korkunç bir şey, korkunç bir hikaye. Hatta gelip işte Avesta'nın bazı kısımlarını yok ettiği falan da anlatılır yani.

29:57O İran anlatısında kötü bir karakter. Ama şunu fark ediyoruz, İskender gittiği her yerde kendi kişi kültürünü oluşturabilmiş. İskender Geçidi var, İskenderiye var, İskenderun var. Biz halen daha onun isimleriyle isimlendiriyoruz.

30:10Ve bir bakıyorsunuz, geç antik çağda peygamber gibi bir figüre dönüşmüş. Yani mucizevi işler yapan, işte Hızır'la birlikte hayat suyunu aramaya çıkan falan bir karaktere dönüşüyor. Ki geçtiği her yerde de kendini asıl tanrılaştırmak için iyi bir PR çalışması yapıyor. Evet, evet.

30:25Şeyde vardır bizim... Şeyde Artemisyon'da Efes'te diyor ki ben burayı yaptırayım işte Artemis'e adanmış bir şey. Çünkü ben Artemis'in oğluyum diyor. Tapınak yandığı gün doğmuş ve diyor ki işte Artemis benim doğumuma gelmek için terk etti tapınağını.

30:43O gün de ben doğdum. Madem öyle ben yaptırayım burayı falan. Efes halkı zeki insanlar. Diyorlar ki iki tanrı yan yana olmaz efendim.

30:50Yani siz de tanrısınız. Siz ayrı durun yani karışmayın bu işe. Ve o kendi ismini oraya veremiyor. Ama böyle bir şey var hakikaten.

30:57Tarih bize birimbikten süzülerek gelirken aslında pek çok problemli tarafı da tıraşlanmış biçimde geliyor. Onu görmemiz lazım. Tarihle bir diğer problemim de şu, sanki tarih hakkında konuşunca... ...şu an tarihin içinde değilmişiz artık diye gibi bir algı oluyor.

31:12İşte o Francis Fukuyama'nın End of History'sini bilirsiniz, tarihin sonu. Şu anda da tarihin içindeyiz. Sanki her şey bitti, işte demokrasilerdeyiz. Hiçbir şey olmuyor, sanatları, ihlalleri olmuyor, savaşları olmuyor.

31:26Sanki bitti gibi bir algı ve şu anda da bir tarihsellik içindeyiz aslında. Öyle bir algı da, bilmiyorum bana mı öyle geliyor acaba ama... Sanki öyle bir alt metni de olabiliyor. Var tabii, geriye dönerek yazdığımız için tarihi.

31:39Yani önümüzde herhangi bir şeyin olduğunu varsaymadan yazıyoruz. Oysa demokrasi örneği çok güzel bir örnek. Evrensel oy bile aslında elli seneyi geçmeyen bir olay dünyada. O kadar yeni ki yani biz onu çok çabuk unutabiliyoruz.

31:50Yakın tarihle ilgili algımız çok çarpıklaşıyor. Evet. Yani ve zaman üzerine çok düşüncemiz de aslında berrak değil. Yani mesela ilk krallardan Kleopatra'ya kadar geçen dönem aslında Kleopatra'dan günümüze kadar geçen dönemle hemen hemen aynı.

32:05Yani Kleopatra eski Mısır krallarına. Bizim Kleopatra'ya olduğumuz kadar uzak aslında. Ama biz fark edemiyoruz. O zaman dilimleri kafamızda çok karışıyor.

32:15Antik Mısır diye bir yer var. Onlar işte hep beraber onların tarihi ve bizim modern tarihimiz de aslında... ...kendi hayat ölçeğimizle başladığı için onu çok takip edemiyoruz.

32:24Mesela benim için beş milyon yıllığa, bana özel bir şey değil. Beş milyon yıllığa, beş bin yıl öncesi arasına çok öyle tahayyül edebileceğim şey yok. Ya da şey ne bileyim işte... 999 kenarı olan bir geometrik şekilde, 2000 kenarı olan bir geometrik şekilde zihnine tahayyül edemezsin ya... ...artık flulaşıyor yani.

32:45Ya da bir referans noktasına ihtiyaç oluyor. Peki yani son soru, sence şu neden özellikle bazı, genelde erkek oluyor bunlar... ...bu arada tarih merakları, bilmiyorum senin YouTube kanalında biraz erkeksidir diye.

32:57Analitikten gördüğüm kadarıyla öyle. Bir çorap kokusu vardır falan diyor. Şaka yapıyorum. Alınmasınlar.

33:04Alınmayın. Bizim 49 Able ekibi de öyle. Çünkü hani şey, onlar da biraz siyaset, politika, tarih falan hani benzer bir kitleye hitap ediyorsunuz gibi düşünüyorum. Bir, öncelikle neden sence erkekler özel böyle bir merakı var?

33:19İkincisi, neden hep benzer konular işte Roma İmparatorluğu, İkinci Dünya Savaşı gibi böyle... ...bazı insanların hiperfokuslandığı, bir grup insanın çok mega ilgisi olduğu konular neden bu kadar örtüşüyor sence? Yani şimdi tabii takipçileri de kırmadan buna nasıl cevap verebilirim onu düşünüyorum.

33:38Ama şöyle bir şey var. Bir kere kadınlar daha iyi işlerle uğraşıyorlar diyerek kadın seyircilerimizin gönüllerini alayım. Bir tarafıyla şu var. Mary Beard mesela bütün dünyada çok iyi bir Roma tarihçisidir.

33:49İyi bir popüler tarihçidir ve bir kadın olarak için içindedir ve onun bakışını ben çok beğenirim. Mesela onun bir belgesel serisi vardı Roma'ya ilişkin. Mezar taşları ve yazıtlar üzerinden Roma'nın günlük yaşamını bu kadar iyi resmeden bir şey olamaz. Yani müthiş bir şeydi.

34:03O yine SPQR, yine onun kitabı falan, çok iyidir. Hatta Boris Johnson'la bir münazara yaptılar. Başbakanken mi? Başbakanlığından önce.

34:12Boris Johnson da antik Yunan Edebiyatı uzmanlığı gibi bir şey. Bir şey yaptılar, münazara yaptılar. Orada anti günah mı daha iyi, Roma mı daha iyi diye mükemmel bir şeydi yani. Dolayısıyla kadınların bu işi yapamıyor olmaları diye bir durum söz konusu değil.

34:28Ama neden böyle daha erkek egemen bir durum var tarihte? Birincisi işte o eskiden beri gelen tarihin ibret olması. Ve aslında büyük olaylara yönelmesi, siyasi askeri olaylara yönelmesi belki hanımefendileri biraz uzak tutuyor bu konudan. Yani sıkıcı şeyler bunlar.

34:45Açıkçası ben de sıkılıyorum, bilmiyorum yani. İçimde böyle feminen bir yan var ya da toksik maskülenatemi yendiğim için olabilir. Yani şey yapıyorum, bunalıyorum. Balbazar sweatshirt'un zaten toksik maskülenateni yenmenin bir nişanesi yani.

34:59Tabii onu göstermek için öyle dedim. Çok iyi. Yani işte sıkılıyorum. Dediğim gibi belgeselle uğraşıyorum.

35:05Mesela Viyana ile ilgili belgesel yapıyorum. Kuşatma detayları bunaltıyor beni. Ama işte orada bir Çerkez Dayı heykeli var, onun meselesi. Veya orada mesela Avusturya İmparatorluğu'nun elbisesinin üzerinde Osmanlıca ''Ah efendim'' yazmışlar mesela.

35:21Müthiş bir detay, çok eğlenceli bir iş yani. Niye böyle bir şey yazar? Bir Avrupa İmparatorluğu'nun kıyafetinde. Ve yani Türkçe yazıyor.

35:28Ah efendim, ah efendim diye. Sen aslında insanı merak ediyorsun diye gibi anladım. Belki daha feminan bir tarihe ihtiyacımız var. Tarih beni bu yüzden kaybediyor.

35:36İnsan intra personal şeyler çok yok. Mevcut tarih yani seninkini bir kenara koyuyorum. ...mevcut tarih anlatılarında çok böyle kişisel hikayeler, insan hikayeleri yok yani.

35:47Ve kadınlar belki biraz daha o pro sosyal varlıkları oldukları için... ...belki senin o sevdiğin Mary Beard da benzer perspektiften baktığı için... ...farklı bir şey katıyordur gibi varsaydım şu anda.

35:57Bu arada kadın tanımıyorum ama... ...belki biraz daha böyle insanlı bir tarih. Kesinlikle bu, kimin sözüydü hatırlamıyorum ama tarihçi bir tazı gibi diyor.

36:07İnsan neredeyse onun kokusunu almalı. Yani aslında tarihi gerçekten bir insan hikayesi olarak almaya başladığımız zaman daha renkli bir şeyle karşılaşıyoruz. Yani meşhur Jinsburg'un Peynir ve Kurtlar diye bir kitabı vardır. Bir İtalyan köylüsü Menocchio adında onun hikayesini öyle bir alır ki sayfalar boyunca o günün İtalyasını ondan öğreniriz.

36:29O günün çatışmalarını, hangi kitaplar okunuyor, matbaa tarihi nedir falan müthiş bir... ...meseleye getirir o ufak noktadan olarak hadiseyi. Aslında daha renkli ve daha fazla bilgi veren bir şey insan.

36:40Evet. Bir insan tekinin yaşamıyor. Şu anda bizi de mesela günlük hayatımızı inceleseler... ...2000'li yıllar nasıldı işte,

36:472020'li yıllar nasıldı sorusuna müthiş cevap verecek şeyler. Yani çılgın bedişi dikkate almadan bir 90'lar sonra 2000'ler başı tarihi yazılmamalı belki de. Yani dolayısıyla işin öyle bir yanı var ve bence kadınlar da biraz bu yüzden uzak duruyorlar. En azından benim analitiksten gördüğüm kadarıyla... ...ne zaman insan hikayelerine daha fazla yer verirsek kanalda.

37:09Mesela Dedikodu Saati diye bir içeriğimiz var. Böyle seri halinde şey yapıyoruz. Yani sadece böyle anektodal şeyler ve onun soft bir tarih içeriği olduğunda baştan söylüyorum. Yani kimse öyle çok ciddi bir şey dinliyorum diye gelmiyor.

37:21Bazen gelen ve çok tepki gösterenler de oluyor tabii de. Bakıyorum hemen kadın izleyicilerimizin oranı daha fazla yükseliyor. Hadi bir de espri bir şey söyleyeyim. Hele bir de dizilerle denk gelirse, Şakir Paşa dizisiyle denk gelmişti.

37:32Korkunç bir izlenme oldu falan onda. Çok iyi. Yani öyle bir şey var. Onun için evet yani tarihte feminen olmalı mı?

37:39Biraz şey hani sadece bir şeye yöneltmek belki olabilir ama insan merkezde olmalı. Evet. İnsan merkezinde tarih anlatılsa... Teminan derken ondan bahsediyorum. Biraz daha insan hikayeleriyle şey yapan.

37:48Bu arada sen konuşurken şimdi düşündüm. Bence şöyle de bir şey var. Kadınlar genelde tarihsel olarak güçten uzak, iktidardan uzak tutuldukları için sanki hiç şey gibi hissediyoruz. Yani hani ona hedeflenemeyecek kadar ütopik bir şey.

38:03Yani güce sahip olmak. Erkekler de o cosplay'i seviyorlar ya. Yani işte imparator olsam şöyle yapardım. Age of Empires falan.

38:10O kendini onun yerine koyarak herhalde belki de... İşte ne bileyim, Sezar olsam şunu yapardım, bilmem ne, Büyük İskender olsam onu yapayım. Orada kendisini orada görebiliyor bir hayal olarak falan belki de yani. Olabilir, yani empati duygusuyla da ilgili olabilir.

38:26Bir şeyle ilgili bir sorun var. Yani bir Marxist tarih yazımından çıkan bir feminist tarih yazımı da vardır ya. Orada da mesela şey olabiliyor. Yani bizim söylediğimiz şey aslında tam manasıyla o değil.

38:36Çünkü o zaman da dediğim gibi o ezilen sınıfların etkisini abartarak bir haksızlık yapmış olabiliyorsunuz. Bir de şu tarafı var, bir kraliçe de aslında bir sınıfın içerisinde, bir köylü kadın da aynı sınıfın içerisinde. Bunları sadece kadınlık üzerinden değerlendirdiğiniz zaman bir problem de yaratmış oluyorsunuz. Evet ama onun için şimdi intersectionality diye bir şey var.

38:57İşte onları ayıralım diyen bir ekol de var ama haklısın. Peki çok teşekkürler. Bu da sınıf sağlığı diyerek bitirelim. Çok teşekkürler Mustafa.

39:07Çok güzel bir sohbet oldu. Umarım sen de keyif almışsındır. Çok keyif aldım. Tekrar şuradan kitabını da tanıtalım.

39:14Mustafa birazcık geç kaldığı için özür mahiyetinde de getirmiş. Tarih bilmeye mecburuz takvimi karıştırmamak için. Ben bugünü başka bir gün zannediyordum. O kadar tarih biliyorsun, bugünün tarihini bilmiyorsun.

39:25Yarın zannediyormuş sevgili Mustafa ama olsun tamamen kalbime aldım bu güzel imzalı kitabını. Bunu da tanıtmış da olalım. Sadular. Nepal'de tanışmıştım.

39:35Çok güzel, ilgili okuyacağım ve senin yaptığın bu farklı daha alternatif tarihçileri de benim çok vizyonumu açtı. Özellikle daha dün dinledim, çok güzeldi. Benim de konularımla biraz kesişiyor deliliğin tarihi. Ne yapmışsın?

39:47Çok keyifle dinliyorum seni. Ama ben de aynı şekilde hem senin YouTube kanalını hem burayı keyifle dinliyorum. Özellikle YouTube kanalının ismine bayılıyorum. Teşekkürler.

39:56Birkaç kere de söyledim yani müthiş şeyleri. Kötü emel deyip gülüyorum. Evet evet. Bir de benim gıcıklığıma çok uyuyor.

40:02Ama çok güzel bir seçim. Teşekkürler. Yani ben kanal isminden dolayı çok muzdarip bir insan olarak... Evet onu diyecektim.

40:08Sen neden böyle bir topa girdin? İşte ben böyle olacağını bilmiyordum. Yani böyle olacağını bilmiyordum. Bu kadar büyüyeceğini düşünmemişsin diyorsun.

40:53Olsun. Buna rağmen bu kadar yükselmişim. Zor telaffuzuyla. Ne demek Lex History?

40:59Tarihin yasası demek aslında ya da yasanın tarihi olarak da okunabiliyor. Bu hukukçuların işte latince merakı. Evet. İşte başına bela olmuş.

41:08Maalesef öyle bir latinceden darbe yedik yani ama Kötü Emeller müthiş kanalış. Çok teşekkür ederim. Sağ ol. Çok teşekkürler tekrar geldiğin için.

41:15Ben teşekkür ederim. Bir sonraki bölümümüzde görüşmek üzere. Hoşça kalın.