Podcast

262 - Saat Kaç, Neredeyiz?

Reklam Alanı (Deneme)

Bölüm Açıklaması

Telefonumuz nerede olduğumuzu bulmak için neden saate bakıyor? Bu bölümde 1707'de kendi kıyısında batan bir İngiliz donanmasından başımızın üstündeki GPS uydularına uzanarak, zamanı ölçmenin yerimizi bulmakla nasıl aslında aynı soruya dönüştüğünü araştırıyoruz.



Bu bölümde:

(00:00) Telefonunuz Yerinizi Nereden Biliyor?

(03:43) Batıktan Çıkan Takvim Makinesi

(06:47) Su Song'un Su Saati

(08:37) Boylam Derdi

(12:09) 20 Bin Sterlinlik Ödül ve John Harrison

(16:28) Harrison Ödül Kuruluna Karşı

(20:26) Sarkaçtan Atom Saatine

(26:24) Başımızın Üstündeki Saat Kuleleri



Sunan: Barış Özcan

Yapımcı: Podbee Media



Bu bölüm reklam ve sponsorluk içerebilir.

Bölüm Transkripti

3.632 kelime · ~18 dk okuma

Şu an nerede olduğunuzu biliyor musunuz? Biliyorsunuz tabii yani ne biçim bir soru bu. Belki evdesiniz ya da belki de yoldasınız ama ben size tam olarak neredesiniz yani bana bir haritada gösterin desem çoğumuz hiç düşünmeden telefonumuzu çıkarıp bakarız değil mi? Haritayı açarız telefonda bulunduğumuz yeri işte birkaç metre sapmayla hiç şaşmadan gösterir dünyanın neresinde olursak olalım.

Peki telefon bunu nereden biliyor? Nasıl? Nasıl? Sahte bakarak. Bunu ilk duyduğumda bana çok tuhaf gelmişti. Nerede olduğumu bulmak için neden sahte ihtiyacım olsun ki?

Ama bir zamanlar nerede olduğunuzu bilmemek canınıza mal olabiliyordu. Şimdi size 300 yıl kadar önce İngiltere'nin kıyısında yaşanmış bir geceyi anlatmak istiyorum. 1707'nin Ekim ayında İngiliz donanmasının 21 gemisi Cebel-i Tarık'tan eve dönüyordu. Yolculuk boyunca hava çok kötü geçmişti. Gökyüzünü doğru dürüst görebildikleri bir gün bile olmamıştı.

Transkriptin tamamını oku

Bu da denizciler için kötü bir haber. Çünkü yollarını güneşe, yıldızlara bakarak buluyorlar. Öğleden sonra saat 4'de durup denizin derinliğini ölçüyorlar. Bu sırada İngiltere'nin güneybatı ucundaki Sili Adalarına yaklaşıyorlar.

Adaların çevresi kayalıklarla dolu. Ama gemilerde oraya bu kadar yakın olduklarını, oraya o kadar yaklaştıklarını bilebilen herhangi birisi yok. Ve saat 6'da önlerinin açık olduğunu düşünüp Manş denizine doğru yeniden yola koyuluyorlar. Saat 8'de gemiler kayalara tek tek çarpmaya başlıyor.

Miral gemisi 3-4 dakika içinde bütün mürettebatıyla birlikte batıyor. Yakındaki diğer gemiler de bunu görüyorlar ama kayalıklardan maalesef onlar da kurtulamıyor ve o gece dört gemi kayboluyor. En az 1400 denizci hayatını kaybediyor. Ve Amiral'in cesedi de ertesi gün kıyıya vuruyor.

Şimdi düşünsenize yani koca bir donanma kendi ülkesinin kıyılarında nerede olduğunu bilemediği için batmış. O gemilerden birinde bugün cebimizdeki telefonlardan bir tanesi bile olsaydı böyle bir kaza çok büyük bir olasılıkla yaşanmazdı. Çünkü başımızın üstünde uzayda 30'dan fazla GPS uydusu var, dönüyorlar sürekli ve o uydulardan her biri aslında bir çeşit saat kulesi diyebiliriz. Telefonunuz yerinizi işte oradaki saatleri okuyarak hesaplıyor.

1707'deki denizcilerin elinde olmayan şeylerden biri de buydu. Denizde çalışabilen, iyi yapılmış saatler. İnsanlar binlerce yıl saatin kaç olduğunu gökyüzüne bakarak öğrendi. Ve şu anda telefonlarımız da öyle hala yukarı bakıyor.

Sadece oradaki saatleri bu sefer oraya biz yerleştirdik. Bu bölümden sonra haritada kendinize her baktığınızda aslında bir anlamda saate de baktığınızı anlayacaksınız. O saatleri oraya kimin nasıl astığını da. İlk durağımız Datça'nın tam karşısı.

1900 baharında oradaki Sönbeki adasından süngerçiler Kuzey Afrika açıklarına sünger avına gidiyor. Yolda rüzgarın dönmesini beklemek için Girit'le Mora arasında Antikytera adlı küçük bir adada duruyorlar. Beklerken de boş durmuyorlar orada da dalış yapıyorlar. İlk dolan dalgıç 45 metreye iniyor ve çok geçmeden yukarı çekilmek istiyor.

Ve çıkınca dipte kayaların arasına saçılmış çürümüş cesetler ve atlar gördüğünü söylüyor. Kaptan adamın herhalde derinlik sağ koşuluna kapıldığını düşünüyor ve bu kez bizzat kendisi dalgaç elbisesini giyip oraya dalış yapıyor. Yukarı elinde bronz bir heykelin koluyla çıkıyor. Aşağıda 2000 yıllık bir geminin enkazı var ve içi de heykellerle dolu.

Yunan donanmasının da yardımıyla aylarca süren bir kurtarma çalışması başlatıyorlar ama maalesef bu iş pek de ucuza mal olmuyor. Dalgaçlardan biri vurgun yiyor, ölüyor. İkisi de felç kalıyor. Çıkarılanların arasında paslanmış bir bronz ve tahta yığını da var.

Ama işte bunlar yığın olduğu için herhalde kimse dönüp bakmıyor. Herkes heykellerle uğraşıyor. İki yıl sonra müzeyi gezen biri bu yığının içinde dişli bir çark fark ediyor. 2000 yıllık bir gemiden çıkmış.

Nasıl bir dişli çark çıkabilir ki? Peki dönemin uzmanlarının çoğu da buna pek inanmamış galiba bu kadar karmaşık bir şeyin o çağda yapılmış olamayacağını düşünüyorlarmış. Dolayısıyla bu konu böyle işte sümenaltı kalıyor bir şekilde onlarca yıl kimse bakmıyor. Sonra bu parçaların peşine bir İngiliz bilim tarihçisi düşüyor.

70'li yıllarda bir Yunan fizikçiyle birlikte o parçaların röntgenini çekiyor ve böylece ilk kez onların içini görüyorlar. Bu alet ne işe yarıyormuş dersiniz? Böyle ayakkabı kutusu büyüklüğünde, tahta bir kutunun içinde muhtemelen 70'e yakın bronz dişli var. Bize bunlardan 30'u kalmış ama yani o kadar olduğunu zannediyoruz.

Ve bu dişliler döndükçe o alet güneşin ve ayın gökyüzünde nerede olacağını gösteriyor. Hatta tutulmaları önceden haber verebiliyor. Ve üstündeki yazılara bakılırsa işte Merkür, Venüs, Mars, Jüpiter ve Satürn bile gösteriyormuş. Ama o kısmın dişlileri kayıp sadece yazıları duruyor.

Hatta kutunun arka kapağına bir kullanım kılavuzu bile yazmışlar. Yani elimizde 2000 yıllık bir takvim makinesi var arkadaşlar. O çağda zamanı bilmek gökyüzüne bakmak demekti çünkü. Ve birilerinin belli ki gökyüzünün hareketini dişlilerle taklit etmeyi aklettiğini anlıyoruz biz bu aleti görünce.

Ama asıl şaşırtıcı olan ne biliyor musunuz? Bu karmaşıklıktaki bir mekanizma bin yıldan uzunca bir süre boyunca Avrupa'da bir daha karşımıza çıkmıyor. Avrupa'da öyle ama dünyanın öbür ucunda gökyüzünü okumak bambaşka bir iş. Devletin işi.

Ve biri bunu dişlilerle yeniden denemek üzere. 1077'deyiz şimdi. Çin'de Sung Hanedanı'nın bir memuru olan Su Sung, kuzeydeki rakip Iyav Devleti'ne elçi olarak gidiyor. Bir doğum günü ziyafetine davetli ama orada ortaya böyle tatsız bir durum çıkıyor.

Ziyafetin hangi gün olacağı konusunda iki devletin takvimi birbiriyle tutmuyor. Arada bir günlük fark var. Bu devlet adamı Su Sung dönüşte imparatora hiç hoşuna gitmeyecek bir haber veriyor. Öbür devletin takvimi bizimkinden farklı ama doğru olan oymuş.

9 yıl sonra da İmparator Ia ile yarışabilmek için Susung'dan bir saat kulesi yapmasını istiyor. Birkaç yıl sonra Kaifeng'de bitmiş bu kule. 12 metre yüksekliğinde yapılmış ve suyla çalışıyor. Tepesinde gökyüzünü izleyen bir alet dönüyor ve küçük kapılardan çıkan kuklalarda böyle çan ve davul çalarak saati haber veriyor.

Bu saatler var ya demek ki o fikir sandığımızdan çok daha Daha eskiymiş. Bu kulenin ömrü kısa oluyor maalesef. 1127'de kuzeyden gelenler başkenti alıyorlar. Kuleyi parça parça söküp kendi başkentlerine götürüyorlar.

Orada da bir daha bir türlü düzgün bir şekilde kuramıyorlar. O sırada işte güneye kaçan Sung sarayının yeni imparatoru da Su Sung'un oğlundan yeni bir kule yapmasını istiyor. O da beceremiyor. İşin içinden çıkamayınca da babasından şüpheleniyor.

Babasının fikirleri çalınmasın diye çizimlerden bazı önemli böyle kilit parçaları çıkardığına inanıyor. Nasıl bir baba oğul ilişkisiyse artık. Karada böyle saat kuleleri yükselip yıkılırken denizcilerin derdi bambaşka. 1707'deki o gemiler saatin kaç olduğunu bilseydi kurtulur muydu?

Yani emin değiliz belki de kurtulamazlardı ama yine de o gece onları batıran şey büyük ihtimalle Böyle ellerindeki o bozuk haritalardı. Kayaların nerede olduğunu gösteremeyen haritalar. Ama o günün hiçbir denizcisinin çözemediği bir dert daha var. Boylam derdi.

Yani doğu batı yönünde nerede olduğunuz. Dert bu. Bunu bilemedikleri için gemiler hep bildikleri rotalardan gidiyor. Kıyıdan pek ayrılamıyormuş o zamanlar.

Buna rağmen yine de sık sık kayboluyorlarmış. Kuzey güney yönünde nerede olduğunuzu bulmak kolay bu arada. Güneşin ya da kutup yıldızının ne kadar yüksekte durduğuna bakıyorsunuz ama doğu batı yönü için saate ihtiyacınız var. Neden mi?

Dünya 24 saatte bir tur dönüyor değil mi? İşte bu yüzden mesela işte güneş Kars'ta İstanbul'dan yaklaşık bir saat önce doğuyor. Bir saat önce de tepeye çıkıyor. Diyelim ki elimde eski usul kurmalı bir saat var.

var. Böyle telefon gibi kendi kendine otomatik ayarlanmıyor. Bu saati İstanbul'da güneş tam tepedeyken 12'ye kurdum. Böyle varsayıyoruz.

Ve bir daha ona hiç dokunmadan doğuya doğru Kars'a gittim. Kars'ta güneş tam tepeye çıktığında yani orada öğle olduğunda saatime bakıyorum. 11'i gösteriyor. Çünkü saatim hala İstanbul'un saatini gösteriyor ve İstanbul'da güneş daha tepeye gelmedi. Oraya

Ve bir saat sonra gelecek. İşte bu bir saatlik fark İstanbul'dan ne kadar doğuda olduğumu söylüyor. Kars kadar. Bu bana saatleri kim ayarlıyor diye bir bölüm yapmıştık.

O bölümümüzü hatırlattı. Orada sizi 1880'lerin sirkecisine götürmüştüm. İşte köşedeki lokantanın saati 3'e 5 varı gösteriyor. İki sakak ötedeki pansiyonunki 3'ü 3 geçiyor.

İstanbul'da saatin tam kaç olduğunu kimse bilemiyor. Karada bu yüzden olsa olsa işte bir randevuya geç kalırsınız ama açık denizde böyle saatiniz şaşarsa geminin nerede olduğunu da şaşırırsınız. Yani denizde yanınızda yola çıktığınız limanın saatini hiç şaşmadan gösterebilen bir saat varsa ancak nerede olduğunuzu tam olarak bilebilirsiniz, bulabilirsiniz. Ama sorun şu ki 1700'lerde böyle bir saat yapılmamış daha.

O günün en iyi saatleri böyle sarkaçlı sarkaç gibi sallanan bir gemide çalışamıyorlar. O yüzden o günün bilim insanları çözümü daha çok gökyüzünde aramışlar. Galileo mesela. Jüpiter'in uydularını görüyor biliyorsunuz.

Gökyüzünde bir saat gibi kullanmayı önermiş onları. Ama bunun için gereken uzun teleskoplar sallanan bir gemide işe yaramıyor. Teleskop kullandığınıysa eğer dürbün bile kullanmış olsanız bilirsiniz onu ya. Sallanan bir şeyi nasıl netleyeceksin?

Çok zor. Jüpiter'in bu uydularını da yine bir videomda anlatmıştım. Andromeda galaksisine 50 yılda gidebilir miyiz diye sorduğum bir videoda. Galileo öldükten 30 küsur yıl sonra Danimarkalı bir astronom aynı uyduları izlerken tuhaf bir şey fark ediyor arkadaşlar.

Dünya Jüpiter'den uzaklaştıkça uyduların kaybolma anı gecikiyor çünkü ışığın oradan buraya gelmesi zaman alıyor. Işığın bir hızı olduğunu böyle anlıyoruz zaten. Bu gecikmeyi aklınızda tutun. Birazdan telefonumuz da bunu ölçecek zaten.

Biz tarihe dönelim. 1714'te İngiliz parlamentosu boylam derdini, dedik ya denizcilerin en büyük derdi bu, boylam derdi, onu çözecek kişiye 20.000 sterlin ödül koyuyor. 20.000 deyince az gibi ama bugünün parasıyla en az 1.500.000 sterlin.

Varın siz hesaplayın artık. Ödülün peşine düşenlerden biri John Harrison. Harrison bir astronom değil ama bir marangoz. Saatçiliği de kendi kendine öğrenmiş.

İşte bilim insanları cevabı o yıllarda gökyüzünde ararken o denizde bile gemide bile şaşmadan çalışacak bir saat yapmak istiyor. Yıllarca uğraşıp ilk deniz saatini bitiriyor ve Lisbon'a giden bir gemide deniyor bunu. Dönüş yolunda saatine bakıyor ve geminin sanıldığı yerden 100 kilometre kadar uzakta olduğunu söylüyor. Bu konuda bir ödül kurulu da oluşturulmuş.

Onlar bu işi çok beğeniyorlar ve daha iyisini yapsın diye ona 500 sterlin veriyorlar. Ama Harris'ın kendi yaptığı bu saati beğenmiyor. İkincisini yapıyor işte onda da bir kusur buluyor ve hiç denize çıkarmıyor. Üçüncüsünün üzerinde çalışmaya başlıyor.

Bir başlıyor ama yani tam 19 yıl çalışmış üstünde. Bu saatle uğraşırken de yaşı 60'ı geçmiş. Ödül hala kimseye verilmemiş. Orada bekliyor onu ama Harrison'ın vakti daralıyor.

Sonunda bambaşka bir şey yapmaya karar veriyor. Ve o koca kutu gibi makinelerin yerine büyükçe bir cep saati çıkarıyor ortaya. İşte 1761'de bu saat bu kez o sınava giriyor. Ödüllü sınava.

Harrison artık yaşlandığı için saati kendi götüremiyor. Oğluna veriyor o götürsün diye. Ve yani böyle ömrünü verdiği düşünün 10 yıllarca üzerinde çalıştığı şeyi sınava kendi oğlu götürüyor. Onsuz denize açılıyorlar.

Ve gemi Atlas Okyanusu'nun öbür ucuna Jamaica'ya gidecek. İlk sınav daha yolun başında geliyor. Yola çıkalı 9 gün kadar olmuş. Madeira Adası'na yaklaşıyorlar.

Gemide iki tane hesap yapılmış. Biri denizcilerin her zaman yaptığı hesap. Ne hızlı, hangi yöne ve kaç gündür gittiklerine bakıp nerede olduklarını tahmin ediyorlar. Öbürü de Harrison'ın oğlunun elindeki saat.

Oğul o saate bakıyor. Adaya geminin hesapladığından daha erken varacaklarını söylüyor. İki hesap arasında da 140 kilometre kadar fark var konum açısında. Kaptan da inanmıyor bu arada böyle bir şeyi saatle bulabileceklerini.

Yani bu geleneksel yöntemlerle yetişmiş çünkü. Ama saati sınamak için yine de onların söylediği yani Harrison'ın oğlunun söylediği rotadan gitmeye karar veriyor. Siz o gemide olsanız kime güvenirdiniz? Bu yenilikçi fikre mi yoksa her zaman denizcilerin güvendiği hesaba mı?

Çünkü bir tarafta bir marangozun yaptığı bir cep saati var ve saat yanılıyorsa Harrison'ın yıllarını verdiği iş daha ilk sınavda çuvallayacak. Kim haklı çıkacak dersiniz? Ufuk'ta ne çıktığını kısa bir aradan hemen sonra sizlere ayrıntılarıyla anlatacağım. Bir yere ayrılmayın.

Tekrar hoş geldiniz. Nerede kalmıştık? Ada tam Harrison'ın oğlunun dediği yerde çıkıyor arkadaşlar. Geminin kendi hesabına uysalardı Madeira'yı ıskalayıp geçeceklerdi.

Kaptan çok etkileniyor. O kadar etkileniyor ki Harrison'ların yapacağı bir sonraki saati bizzat kendisini satın almak istediğini söylüyor. Ve gemi de bu arada 2 ay sonra Jamaica'ya varıyor. Saat her gün biraz geri kalıyormuş ama ne kadar geri kaldığını baştan bildikleri için onu da hesaba katınca 2 ayın sonunda hata ne kadar çıkmış biliyor musunuz?

Sadece 5 saniye. Bu da yolda 2 kilometrecik bir sapma demek yani gözle görülecek kadar küçük bir sapma. Kaybolma ihtimalleri yok. Ödül için yarım dereceye kadar hataya göz yumulayacaktı oysa ki ödül kurulu öyle belirlemişti yani 55 kilometre kadar.

Bundan daha hassas yapılırsa ödül sizin. Peki ödülü veriyorlar mı? Asıl ödülü vermiyorlar. Biraz böyle para verip geçiştiriyorlar.

Çünkü kurul bunun şans eseri olabileceğini söylüyor ve ikinci bir yolculuk daha talep ediyor. İkinci yolculuk Barbados'a. Bu sefer adada onları bekleyen biri de var genç bir astronom. Bu genç adam birazdan karşımıza bir kez daha çıkacak.

O astronom önce adanın yerini Jüpiter'in uydularına bakarak kesin olarak ölçüyor. Astronom ya. Sonra iki yöntemi buna göre karşılaştırıp sınıyor. İşte biri Harrison'ın saati öbürü kendi savunduğu yöntem.

Ayın gökyüzündeki konumuna bakarak hesap yapmak. Yani bir anlamda sınavı yapan adamın kendi gözde yöntemi de bu sınavın içinde. Saatin hatası 20 kilometreyi bile bulmuyor. Ay yöntemiyle belirlenen hesaptaysa tam o 55 kilometrelik sınırda kalıyorlar.

Bu ödül kurulu bu kez paranın yarısını vermeye razı oluyor ama şartları var. Bu nasıl bir ödül kuruluysa mafya gibi. Harrison saatin nasıl çalıştığını bir heyete parça parça gösterecek ve bütün saatlerini de devlete teslim edecek. Paranın kalanı için de aynı saatten iki tane daha yapılması gerekecek.

Yani tabii ki Harrison doğal olarak buna çok bozuluyor. Daha iyi davranmalarını beklediğim bu beyefendilerden çok kötü muamele gördüm diyor. Kibarca yani atarlanıyor. Çünkü ona göre ödülü bir yöntem bulmak için vermeleri gerekiyordu.

Öyle ilan etmişlerdi. Her gemiyi o yöntemle donatmak için değil. Ya da kendi icat ettiği her şeyi ülkedeki bütün saatçilere bedavaya öğretmek için hiç değil. Neyse.

Barbados'taki genç astronom vardı ya. Aradan geçen sürede o kraliyet astronomi haline gelmiş. Yani terfi etmiş ve bu görev onu da bu ödül kurulunun bir üyesi haline getirmiş. Harrison'ın cep saati de test edilmek için o yüzden ona teslim edilmiş.

Yani saatin kaderi artık aslında başka bir yöntemi seven, onu savunan bir adamın ellerine teslim edilmiş diyebiliriz. Harrison'ın önceki 3 büyük saati de evinden alınıp böyle yaysız bir at arabasıyla gözlem evine taşınmış. Ve doğal olarak hepsi de hasarlı olarak varmış. Hatta biri yolda yere bile düşürülmüş.

Yaysız bir at arabasıyla gidiyor bakın. Ve cep saatinin 10 ay süren testinden de kötü sonuç çıkmış. Harrison'lar doğal olarak bu adamı taraf tutmakla suçlamışlar. ve bu konuyu anlatan popüler kitaplarda da kötü adam genelde o oluyor.

O şekilde gösteriliyor ama adam kendi yöntemiyle ödüle hiç başvurmamış. O yüzden ben ondan çok da emin olamıyorum. Neyse adam dediğim astronom bu arada. Sonunda Harrison'lar krala gidiyorlar.

Çok önemli bir mevzu bu çünkü. Kral Harrison'ın yaptığı 5. saati kendi gözlem evinde deniyor. Saati 10 hafta boyunca toplamda sadece 4,5 saniye şaştığını görüyorlar.

İşte bunun üzerine kral Harrison'a parlamentoya başvurmasını söylüyor. Ve parlamentoda ona neredeyse 9 bin sterlin ödüyor. Harrison o sırada 80 yaşına varmış ve kuruldan da bu resmi ödülü karar alınmış ama hiçbir zaman alamamış. 3 yıl sonra da 1776'da hayatını kaybetmiş.

Böyle bir ilginç hikaye. Ama Harrison daha hayattayken o saatin asıl sınavı başka bir gemide deneniyordu aslında arkadaşlar. Kaptan Cook'un gemisinde. Pasifik keşfe çıkarken yanına onun saatinin bir kopyasını almış.

Ve başka saatlere pek güvenmemiş. Aslında bu saate de başlangıçta pek güvenmemiş ama yolculuk boyunca seyir defterinde giderek ondan daha olumlu cümlelerle bahseder olmuş. İşte mesela güvenilir dostumuz saat diye söz ediyor. Baya hayran olmuş diyebiliriz.

İngiltere'ye döndüğünde gerçekten en büyük hayranlarından birine dönüşmüş. Harrison'dan sonraki 200 yılda da saatler giderek küçülmüş, ucuzlamış ama hepsinin kalbinde düzenli sallanan ya da titreşen bir parça var. Önce bu parça sarkaç ve yay, sonra da kuars kristali. Şimdi bu parçaları tabii biz üretiyoruz değil mi?

Biz yaptığımız için hiçbiri ötekiyle aynı kalitede çalışmıyor. Isınınca mesela şaşıyor ya da eskiyince şaşıyor. Kalitesi aynı insan üretimi olduğu için. Geçen yüzyılın ortasında bu probleme de fizikçiler bu kez bir çözüm bulmaya çalışmışlar.

Ve çareyi doğada bulmuşlar. Atomlarda. Çünkü atomu biz yapmıyoruz. Ve bir sezyum atomu Londra'da da İstanbul'da da birbirinin eşi şeklinde çalışabiliyor.

Her atomun içinde elektronla çekirdeği iki böyle minik mıknatıs gibi davranıyor. Bunların birbirine göre duruş değiştiğinde atom hep aynı frekansta bir sinyal veriyor. Ve hani diğer yöntemlerdeki gibi bu frekansın eskime ya da sıcaklıkla değişme filan gibi bir ihtimali de yok. Bir sezyum atomu saniyede 9 milyardan fazla kez titreşiyor arkadaşlar.

Arkadaşlar işte bu titreşimleri sayabilirseniz eğer elinizde neredeyse hiç şaşmayan bir saat olabiliyor. Teoride. Pratikte ise bunu başaran kişi İngiltere'den yine çıkmış. Lewis Asson diye biri.

Asson fakir bir ailede böyle içinde su tesisatı bile olmayan bir evde doğup büyümüş. Sonra da İngiltere'nin ulusal fizik laboratuvarına girmiş. Hayatını da böyle adamış resmen tek bir işe vermiş. Bir şeyi oldukça hassas bir şekilde ölçme işine.

Ama Asson'ın o yıllarda bilmediği henüz bir şey var. Yapacağı icat bir gün onun hiçbir zaman inanmadığı, inanmayacağı bir kuramı bile doğrulayacak. O kadar hassas. İşte bu adam 1953 yılında Amerika'ya gidiyor ve oradakilerin bir sezyum saati yaptığını görüyor.

Saat henüz onun kuart saatleri kadar bile iyi çalışmıyor ama deneme aşamasında çünkü. Çünkü Esin yine de Amerikalıların bu yarışta önde olduğunu düşünüyor. Ve dönünce kendi müdürünü ikna etmeye çalışıyor. Hem de böyle işe yeni birilerini falan almadan.

Biz bize içeriden böyle bir şeyi yapabiliriz. Atom saati geliştirebiliriz konusuna ikna ediyor. Laboratuvardan bir meslektaşıyla işe koyuluyorlar. Ve 1955'te de gerçekten bu saati yapıyorlar.

İlk kez çalışıyor. Şaşıyor ve hatırlarsanız kralın denediği bir saat vardı ya neydi kendi gözlem evinde denediği zaman hassasiyeti 10 hafta ölçmüşlerdi 4,5 saniye şaşıyordu ya. Bu yeni yapılan saat yani atom saati ilk atom saati 300 yılda sadece 1 saniye şaşıyor o kadar hassas. Zaten 12 yıl sonra saniyenin tanımı bile değişiyor.

o güne kadar saniye dünyanın hareketinden yani gökyüzünden hesaplanıyordu. 1967'den beri bir saniye sezyum atomunun tam olarak şu kadar titreşimi demek. Hazır mısınız? 9 milyar 192 milyon 631 bin 770.

Bakın bir nefeste söylemesi bile zor bir sayı. Antikiteradan beri hatta ondan da önce insanlar güneşe ilk baktığından beri zamanı gökyüzüne bakarak ölçüyorduk. Ama 1967'den itibaren gökyüzüne bakmayı bıraktık. Artık daha küçük yerlere bakıyoruz, atomlara.

İşte bu fikri pratiğe döken Asson'ın bir tuhaflığı olduğunu da söylemiştim. Bu adam görevlilik kuramına inanmıyor. Einstein'ın görevlilik kuramına. Ve 50'li yıllardan itibaren kuramın hareket eden saatin yavaşladığını söyleyen kısmına açıkça karşı çıkıyor, çabalıyor bu karşı çıkışına.

Laboratuvardaki bir meslektaşı bunun için bayağı bilime küfür diyor. Elson 1971'de dayanamayıp bu konuda bir kitapta yazmış. Israr ederse kariyerinin zarar göreceği sevileniyor ona. Ve ertesi yılda emekliliğe zorlanıyor.

Şimdi diyeceksiniz ki buradan böyle bir komplo teorisi gibi bir şey çıkabilir mi acaba? Çıkmaz. Çünkü görevlilik ne diyor? Hızlı giden ya da yer çekimini farklı hisseden bir saat başka bir hızla çalışır diyor.

Aslında buna inanmıyor ama bunu ölçebilecek kadar hassas saati dünyaya bizzat kendisi vermiş. Neyse Aslında işte o kitabı bahsettiğim kitabı yazdığı yıl 1971'de Amerika'da bir fizikçi ile bir astronom bunu denemeye karar veriyorlar. Ne yapıyorlar biliyor musunuz? Çok sevdiğim bir deney bu.

Bu dört tane atom saatini alıp böyle normal bildiğiniz yolcu uçaklarıyla dünyanın etrafında iki tur atıyorlar. Bak şimdi deneyin güzelliğine bakar mısınız? Önce doğuya sonra da batıya doğru tur atıyorlar. Ama toplam bütçeleri 8 bin dolar ve bunun tamamını uçak biletlerine harcıyorlar.

Çünkü saatlere de koltuk almaları gerekiyor. Biletlerdeki yolcunun adı da Bay Saat. Mr. Clock.

Döndüklerinde uçaktaki saatleri yerde bekleyen saatlerle karşılaştırıyorlar. Doğuya uçan saatler biraz geri kalmış batıya uçanlar ileri gitmiş. Fark saniyenin milyarda birkaç yüzünü bile bulmuyor ama batıya uçanlar görevliliğin hesabını neredeyse birebir tutturuyor. Doğuya uçanlar da hata payının içinde kalıyor.

Yani Asin'in inanmadığı kuram tam da onun icat ettiği türden bir saatle bu kuramı bir kez daha ispat ediyor. Adam ölçüm yapmaya bütün hayatını adamıştı. Ve yaptığı şey gerçekten de başarılıydı ama kendisine inandıramadık bir türlü. Ve o uçaktaki saatlerin devamı diyebileceğim, torunları diyebileceğimiz saatler bugün başımızın üstünde dönüp duruyorlar.

Dünyanın 20 bin kilometre kadar yukarısındaki GPS uydularının her birinin içinde böyle atom saatleri var. Yani bir zamanlar hani uçak bileti almıştık ya onlara artık gerek yok. Uzay gemisi gibi uyduların içinde dönüp duruyorlar. Her uydu durmadan bir şeyi yayınlıyor aynı şeyi.

Yayınladığı şey de şu ben şuradayım ve saat şu bu kadar. Arkadaşlar, telefonunuz en az 4 uydudan bu bildirimi, duyuruyu, sinyali alıyor ve sinyallerin kendisine ne kadar gecikmeyle ulaştığına bakıyor. Sinyal ışık hızıyla geldiği için gecikmeden de mesafeyi, mesafeden de yerinizi buluyor. Şimdi Harrison'ın oğlu gemide limanın saatiyle güneşi karşılaştırıyordu ya, telefonunuzun yaptığı iş de bundan çok da farklı sayılmaz.

Sadece güneşin yerinde bu kez uydularımız var. Bu yüzden o saatlerin çok ama çok hassas olması lazım. Işık saniyenin milyonda birinde 300 metre yol alıyor. Yani uydudaki saat saniyenin milyonda biri kadar şaşsa telefonunuz sizi haritada 300 metre ötede gösterir.

300 metre az değil kaybolmak için birçok insana yeterli bir mesafe. İşte Esra'nın bir türlü inanamadığı kuramımız da burada bir kez daha karşımıza çıkacak görevlilik. Uydular çok hızlı gittiği için saatleri biraz yavaşlıyor ama yer çekiminin zayıf olduğu o yükseklikte daha da çok hızlanıyor. Sonuçta yerdeki saatlerden günde saniyenin milyonda otuz sekizi kadar ileri gidiyorlar.

Çok küçük bir sayı bu ama düzeltmezseniz konumunuz her gün on kilometreden fazla kayar. Yani bugün Bakırköy'deyken yarın haritada kendinizi Kadıköy'de buluverirsiniz. İşte GPS sistemini kuranlar bu farkı daha baştan hesaba katmışlar ve görelilik kuramı olmasaydı böyle bir hesap yapılmasaydı dediğim gibi pratik etkisi bizim kilometrelerce ötede kendimizi bulmamızla sonuçlanırdı. Bu sistem başta Amerikan ordusu için kuruldu. Herkese açık değildi. Ben herkese nasıl açıldığını okuyunca açıkçası birazcık irkildim ve hemen aklıma hani 1707'de bu podcast bölümünün başında size anlattığım o talihsiz gece geldi açıkçası.

Çünkü bir benzeri gibi adeta. 1983'te bu kez yaşanıyor. New York'tan Seoul'e giden bir Kore yolcu uçağı otopilotla ilerlerken yanlış modda kalıyor. Ve kokpitte kimse bunu fark etmiyor. Pilotlar kendilerinin doğru yolda gittiklerini zannediyorlar.

Oysa uçak her dakika rotasından biraz daha uzaklaşıyor, uzaklaşıyor, uzaklaşıyor ve sonunda yüzlerce kilometre sapıp farkına bile varmadan Sovyet hava sahasına giriyor. Ve orada bir Sovyet savaş uçağı tarafından düşürülüyor. İçindeki 269 kişiden maalesef kurtulan olmuyor. Bu olaydan iki hafta kadar sonra Beyaz Saray GPS hazır olduğunda sivil uçakların da kullanabileceğini duyurdu.

Yani bu kaza olmasa da belki hani bir şekilde açılırdı ama kararı hızlandıran şey işte bu talihsiz kaza oluyor maalesef. Neyse sonra bu sistem herkese açılıyor. Bugün yemek siparişi verdiğinizde kuryenin harita kullanırken de faydalandığı bir şey bu. Size doğru geldiğini siz onu izleyebiliyorsanız da sebebi bu.

Bu biri size telefon ettiğinde ve neredesin diye sorduğunda da baktığınız şey ve söylediğiniz şey aslında bu. Çoğumuz yerimizi değil saati söylüyoruz bir bakıma. Hani 10 dakikaya oradayım diyoruz değil mi? Bu soruyu genelde bizi bekleyenler sorar.

1761'in kışında Londra'da da bekleyen biri vardı. 68 yaşında bir saatçi ömrünü verdiği saati oğluna emanet edip denize yollamıştı. Biz adanın tam oğlunun dediği yerde çıktığını artık biliyoruz. Oysa oğlunun nerede olduğunu, saatin tutup tutmadığını aylarca bilemedi.

Bugün o cevap birkaç saniyede geliyor. Neredesin? 10 dakikaya oradayım.

Bu transkript otomatik olarak oluşturulmuştur; küçük hatalar içerebilir.

Reklam Alanı (Deneme)