Orban Forever: Bir Avrupa Demokrasisi Nasıl Yok Edilir

1:20Soros bursuyla Oxford'a gitmiş. AB ve NATO yanlısı bir genç liberal olarak başladığı yolculuğunun 6. durağında, 6. seçim döneminde Macaristan'ı en az 20 seneliğine yönetme planı yapan bir sağ iktidarın lideri haline gelmişti.

1:34Ne demişti? Büyük kazandığınız sürece bir defa kazanmanız yeterli. Şimdi şu soruyla başlayalım biz işimize. Diyelim ki hakikaten büyük kazandınız.

1:43Mecliste mutlak çoğunluk oldunuz. Yapı itibariyle fırsatçı ve narsis birisisiniz. Zaten siz öyle olmasanız dahi peşinize o tip de insanları takmışsınız. Kazanan ata oynamış olduklarının bilinciyle sizden büyük beklentileri var.

1:57İlk yapacağınız şey ne olur? Siz bunu düşünürken ben de arkada jingle'ma gireyim, profesyonel bir yapım imajı oluşturalım. Mutlak iktidar olduktan sonra yapacağınız ilk iş, komünizmin çöküşünde bile çöpe atılmamış olan anayasayı değiştirmek. Bunun için ne bir referanduma ihtiyacınız var, ne bağımsız uzmanlara danışmaya, ne de muhalefetle uzlaşmaya.

2:27Tüm güç sizde. Valla çok anayasa değiştirmiş olduğumdan değil de yapacağınız herhangi bir değişikliğin kalıcı olmasını istiyorsanız herhalde önce yargıyı, hele hele anayasa mahkemesini ehlileştirmelisiniz. Bunun iki yolu var. Ya mahkemenin yetkilerini kısıtlayacaksınız ya da mahkemeyi ele geçireceksiniz.

2:45Ya da Orban gibi bir siyasi deha olacak ve ikisini birden yapacaksınız. Kısıtlanma kısmı şöyle oldu. Yeni mahkeme, meclisin geçirdiği yeni yasaları anayasaya aykırı bulabilirdi ama yeni anayasaya veya ona sonradan yapılacak eklere karışamazdı. Yani anayasa mahkemesi anayasaya karışamıyor.

3:04Dolayısıyla meclis bir şeyi kesin yasalaştırmak istediğinde onu normal yollardan değil de anayasaya ekleyerek amacına ulaşmaya başladı. Absürt bir örnek vereyim. Hükümet 2010-2011 yıllarında evsizliği yasa dışı ilan etti. Şaka değil.

3:20Evsizler kamusal alanlarda yaşayamazlar diyor kanun. Zaten kamusal olmayan bir yaşam alanı olmadığı için evsiz adam. Kimse keyfinden sokaklarda yaşamıyor. Bu arada ciddi bir problem.

3:3010 ila 60 bin arası evsiz var ülkede. Çoğu Budapest'te de yaşıyor. Şehir nüfusunun %1'inden fazlası ediyor bu. Korkunç bir rakam aslında.

3:38Bazıları için tesis var ama hepsine yetmiyor. Ve polis gelip ceza yazabilir, hapse atabilir, tüm eşyalarına el koyabilir. Yapacak hiçbir şeyin yok. Zaten kendilerini savunabilecek insanlar da değiller.

3:49Yarısının hiçbir geliri yok düzenli olarak. Çeyreği ise ciddi psikolojik rahatsızlık yaşıyor. Anayasa Mahkemesi bu yasaları 2012'de iptal etti. Bunun üstüne hükümet anayasaya ekleme yaptı ve iktidarla belediyelere evsizliği kriminalize edecek yasa geçirme yetkisi verdi.

4:07Mahkeme tabii böyle bir yetki veremezsiniz anayasaya aykırı dedik ya dediyse de yetkinin kaynağı artık anayasanın kendisinde olduğu için ve anayasada olan şeyin anayasaya aykırılığına anayasa mahkemesi bakamayacağı için olay kapandı. Aynı mekanizma evsizlik konusu dışında bir sürü konu için kullanıldı. Anayasaya defalarca eklentiler yapıldı, büyütüldü. Bakın, Amerikan Anayasası'na 234 sene boyunca hepi topu 27 tane madde eklenmiş.

4:35Son yapılan değişiklik 30 yıl önce. Tüm anayasa zaten 4 sayfa, eklentileriyle beraber de 7500 kelime ediyor. Benim bundan daha uzun blog yazılarım var ya. Çünkü bu anayasalar toplumun geniş kesimleri tarafından üzerinde mutabakat sağlanmış.

4:50Kalıcı ve temel bir çerçeve olmak için tasarlanmış. Bu normal. Ama Orba'nın anayasası, güncel siyasi gündemin ve kavgaların biriktirildiği bir yere dönüşmüş neredeyse. Yargının ehlileştirilmesinin ikinci adımı da mahkemeyi ele geçirmek.

5:04Bunu üye sayısını arttırarak ve emeklilik yaşını düşürerek, dolayısıyla bazı üyeleri emekliliğe zorlayarak yaptılar. Bu şekilde hemen olmasa bile zamanla tüm mahkemelerin içi parti tarafından dolduruldu. Buna İngilizce'de court packing deniyor. Yakın zamanda Amerikan Anayasa Mahkemesi için de büyük gündem olmuştu bu.

5:22Biraz bunun üstünde vakit harcayalım derim ben. Çünkü hem aynı tartışmaların, aynı mücadelelerin kurumları çok daha sağlam olan bir sistemde ilerleyişini görmek ilginç. Siyasal deney işte. Hem de bu bahaneyle anayasaların ve hukukun doğası hakkında biraz düşünmüş oluruz.

5:37Çünkü hukuk, bir kağıda güzel şeyler yazmakla sağlansaydı her devlet zaten bir hukuk devleti olurdu. O yüzden uzunca bir ABD parantezi açıyorum şimdi. Orada ta iç savaştan beri yargıç sayısı anayasa mahkemesi için dokuzda sabit. Görev süreleri de ömür boyu.

5:53Bu yapıya en son ciddi saldırı 1930'larda yaşandı. Roosevelt döneminde. Gerçi iki tane Roosevelt var. Buna isminin baş harfleri olan FDR diyelim.

6:02FDR dönemi önemli, AB'de bir eyaletler koleksiyonundan merkezi bir devlet olmaya yakınsıyor iyice. Mesela Sosyal Güvenlik Kurumu kuruluyor, federal devletin bütçesi katlanarak büyüyor, Büyük Buhran'ın da etkileriyle mücadele için birçok finansal regulasyon ilk defa deneniyor. Tabii bunca köklü değişiklik olunca doğal olarak mahkemede işini yapıyor ve bu değişikliklerin bazılarını frenliyor. Eftiyar bir noktada anlıyor ki hayalindeki reformlar bu şekilde olmayacak.

6:30Mahkemeyi büyütecek bir yasa tasarısı hazırlıyor. 70 yaş üstündeki her yargıç için ben de bir tane yeni yargıç atayayım. Böyle bir yasa uydurmuş. Bu sayede altı yeni yargıç olacak, tüm dengeyi bozabilecek.

6:42İşte bu noktada ABD'nin garipliği ön plana çıkmış. Karşı partiden önce kendi partisindeki direniş sayesinde tasarı engellenmiş. Kuvvetler ayrılığını bozamayız, biz bu işi başlatırsak gerisi çorap söküğü gibi gelir, karşı taraf da aynısını yapar, diyorlar. Yani bunu diyecek kadar uzun vadeli düşünebiliyorlar.

7:00Biz beceremedik mesela. Niye beceremedik? ABD'de ne farklı? Ben şu şekilde basitleştirerek izah ediyorum kendimi.

7:07En ilkel toplumları düşünün. Orada zaten hukuk muhuk yok. Güç kimdeyse kuralları kafasına göre o koyuyor. Bunun ilginç bir tarafı yok.

7:14İlginç kısım şurada başlıyor. Bir hukuk vardır ama bu silah zoruyla korunur. Millet kurala değil de silaha saygı duyar. Dolayısıyla herkes kurallara uyar ama silaha sahip olanın kurallara uymama veya onu kafasına göre değiştirme lüksü vardır.

7:28Güçlü bir kral gibi. Eninde sonunda da bu lüksü kullanır zaten. ve hukukun üstünlüğüne dair bir inanç gelişmez, kökleşmez. Bu sistemde hukuk, silahın kılıftaki adıdır sadece.

7:40Daha medeni yerlerde ise farklı bir şey oluyor. Çıkarları çatışan, birbirine de az çok denk grupların uzlaşı arayışı sayesinde korunuyor hukuk. Dere beylerinin ve kralın birbirlerini yemek yerine anlaşmaları gibi. Bu bir analoji bile değil bu arada.

7:53Bildiğin hukuk örneği. Zira Magna Carta dediğimiz aynen buydu. Dere beyleri ve kral arasındaki ilişkinin hukukuydu. Bunu da sürdürmek kolay değil bu arada.

8:01Magna Carta'nın ilk ömrü zaten çok kısa oluyor. Savaş çıkıyor sonra. Ama ilginç bir şekilde sonradan diriliyor. İkinci bir yaşama oluyor.

8:09Bir mit haline geliyor çünkü. Sanki sıradan insanların haklarının temelini atmış gibi. Ve modern anayasalara ilham oluyor. Ben de kek gibi okuldayken o miti öğrenmiştim.

8:19Vay demiştim adamlar 1215'te insan haklarından bahsediyorlar. Yok öyle bir şey. Ama bu magna kartayı önemsiz yapmıyor. Bilakis güç dengesi kavramının hukukun temelinde olduğunu gösteriyor.

8:31Velhasıl bu hukuk bir şekilde yeterince uzun süre yaşarsa o zaman kerameti kendinden menkul bir şeye dönüşüyor. Onun da kendi miti oluşuyor yani. İnsanlar tıpkı paraya inandıkları gibi hukuka da inanmaya başlıyorlar. Eğer sadece bir kişi bir kağıt parçasının değerli olduğuna inanırsa ona deli deriz.

8:49Hepimiz birden inanırsak o şey para olur. Hukuk da böyle. Kağıt üstündeki kurallara uyuyorsun. Bunu tek başına yaparsan enayisin.

8:56Herkes yaparsa medeniysin. Toplum bu seviyeye geldiğinde o çatışan gruplardan biri geçici olarak diğerlerini bastırsa dahi o teamüller korunabiliyorlar. FDR'ın partisindekilerin yaptığı buydu mesela. Tabii tarih ironilerle dolu.

9:11Olayları kendi haline bıraktıktan sonraki birkaç sene içinde epey bir emeklilik ve ölüm yüzünden mahkemedeki 9 yargıcın 7'si FDR'ın atadığı yargıçlar olmuştu. İstediği kanunu da geçirdi mahkemeden. Şimdi biz yaklaşık 80 yıl ileri atlayalım. Arada bir sürü kriz yaşıyor ABD'de, siyasi krizler, ekonomik krizler.

9:30Mahkemenin yapısı hiç değişmiyor. Ama Obama döneminin son senesinde bir kırılım yaşandı. Görevinin bitmesine 9 ay kala Obama'nın bir yargıç atama şansı oldu. Fakat meclisi kontrol eden cumhuriyetçiler, karşı parti bunlar, bunu engellediler.

9:44Normalde atanan yargıçlar senato tarafından onaydan geçmek zorundadır. Bakalım düzgün biri miymiş diye sözlüğe çıkarırlar bir nevi ama cumhuriyetçiler bu süreci başlatmadılar. Adayı onaylamadılar değil, onu sözlüğe bile kaldırmadılar. Son senesindeki bir başkan ömür boyu sürecek bir atama yapamaz gibi uydurup bir bahane kullandılar, anayasa da bu konularda net olmadığı için.

10:06Birçok şey teamülle ve yorumla yürüdüğü için böyle siyasi manevraları alan var. Demokratlar da fazla yaygara koparmadılar işin açıkçası. Nasıl olsa Hilal'i kazanacak diye, atamayı da o yapar diye. Ama tabii evdeki hesap çarşıya uymadı.

10:20Turuncu Reis kazandı. Bir yargıç atamasını bu şekilde çalmış oldu. Sonra şansına yargıçlardan birinin emekliliği sonucu ikinci bir atama da yaptı. Yetmedi, giderayak ölen bir liberal yargıç yüzünden üçüncü bir atama şansı eline geçti.

10:33Dört senede üç atama. Epey olağan dışı bir şey. Asıl ipler de burada koptu zaten. O yargıç Eylül'de ölmüştü.

10:40Ekim ayında senato yeni adayın onay sürecini başlattı. E nasıl oluyor bu? Kasım'da seçim var. Obama'dan çok daha az süresi kalmasına rağmen senatörler dediler ki bizim turuncu oğlan seçimi kazanamayacak büyük ihtimalle.

10:52Hemen adayını onaylayalım da üstünlüğü uzun bir süreliğine ele geçirelim. İşte o noktada demokratlar bir tehditte bulundular. Atamay'ı giderayak onaylarsanız sıra bize geldiğinde Eftiyar'ın yapamadığını yapar bu mahkemeyi büyütürüz dediler. Şimdi diğer taraf cumhuriyetçiler basit bir hesap yaptı.

11:10Eğer bu tehdit blöfse blöflerini görmemiz lazım. Yok değilse daha da iyi. Bir sonraki seçim döneminde, vay bunlar kuvvetler ayrılığını yok ettiler, 1869'dan beri değişmemiş bir şeyi yıktılar. Böyle yaygara koparırız, seçimi de kazanırız.

11:25Zaten o değişikliği de geri almaya yetecek siyasi kredimiz olur. Bu hesapla üçüncü atamayı da yaptılar. Mahkemede hakikaten uzun bir süreliğine muhafazakarlaştı. Öyle de kalacak.

11:36Zaten Trump'ın en kalıcı mirası bu. İşin komiği ne biliyor musunuz? Geleneksel olarak senato onayları 5'te 3 çoğunluk gerektiriyordu. Çok radikal adaylar yerini uzlaşmacı adayları teşvik etmek için bu.

11:47Ama Trump'ın bütün yargıç atamaları 5'te 3'ten az bir destekle onaylandılar. Çünkü birkaç sene öncesinde Demokratlar senatonun hakimiyken, kendi çıkarları için kuralları değiştirmişlerdi ve %51'i bulan basit çoğunun yeterli olmasını sağlamışlardı. Bir başka deyişle, bir centilmen kavgasına bıçak getirdiler ve birkaç sene sonra da diğer taraf tabanca getirdi, 3 kurşun sıktı ve gitti. Demokratların o tehdidi blöf müydü peki?

12:12Geçen sene bir grup vekil hakikaten de mahkemeyi genişletecek bir yasa tasarısı hazırladı. Ama ne kendi grup başkanları bunu oylamaya sundu, ne üst meclisten zaten geçecek hali var, başkan Biden bile bundan yana olmadığını açıkladı. Yani olayı hasır altı ettiler şimdilik. Çünkü cumhuriyetçilerin, siz eğer mahkemeyi genişletirseniz biz kesin sonraki dönem geliriz ve biz de genişletiriz, tehdidini ciddiye aldılar.

12:37Şimdi tüm bunları şunun için anlattım. Siyasi kurumları köklü olan hukuk devletlerinde dahi hukukun üstünlüğü miti kendi başına ayakta kalmakta zorlanıyor. Çünkü fırsatını bulduğunda siyaset acımıyor. Bu örnekte bir kanun çiğnemediler ama kanunun ruhuna bariz biçimde aykırı hareketler gırlaydı.

12:55Gerek efdiyar zamanında, gerekse güncel bu örnekte, hukukun üstünlüğü hikayesine destek olan ve işin çığırından çıkmamasını sağlayan bir şey var, oyun teorisi. Eğer fırsatçılığın derecesini kaçırırsak, onlar da seneye aynısını yaparlar, bu sistem patlar, ikimiz de zarar görürüz. Bu kadar basit bir mantık. Bu mantığın işlemesinin basit bir şartı var.

13:16Yakın zamanda karşı tarafın iktidara gelme ihtimali olmalı. ABD'de periyodik olarak iktidarı değişen iki tane grup var. Bunların kemik kitleleri, sermayeleri, sivil toplum örgütleri, medya organları var. Zaten o yüzden mahkemenin genişletilmesi gibi dramatik adımlara nükleer seçenek diyorlar.

13:34Soğuk savaştan almışlar bu terimi. Bir taraf nükleer seçeneği seçerse, diğeri de seçer. Ya aynı anda ya da hemen sonra. Ve hepimiz mahvoluruz.

13:42O yüzden de kimse seçmiyor. Hukuk böyle korunuyor. Şimdi dönelim nihayet bizim taraflara. Türkiye'nin 100 yılı aşkın bir çok partili demokrasi geçmişi var, bol bol kesintiler olsa da.

13:53Macaristan'da o bile yok. Demokrasiyle imtihanları Orban'ın ilk mutlak iktidar dönemindeyken sadece 20 yaşındaydı. Hiçbir kurumun oturup kök salması için, halkın da inanması için yeterli bir süre değil bu. Peki birbirine denk olabilecek farklı partiler, onları da besleyecek farklı sermaye grupları var mı?

14:12E o da yok. Çünkü sermaye bağımsız değil, devlete bağlı. Devlet ihalelerle seni zenginleştirebilir, vergi cezalarıyla seni fakirleştirebilir, hatta malını mülkünü kamulaştırarak seni bildiğin yok edebilir. Ki bunlar da tabi hukuka dair inancın zayıflığından ileri geliyorlar.

14:27Mülkiyet hukukuna mesela. Pek çok yerde hem bu inançlar zayıf, yani bu kurallar çiğnenince kimse böyle gaza gelip de sokaklara dökülmüyor, hem de denge unsuru olacak gruplar zayıf. Ama iktidarın fırsatçılığı evrensel. Kuralları çiğneme kapasitesi evrensel, o her yerde kuvvetli.

14:45Dolayısıyla böyle yerlerde birisi tek başına iktidar olduğu anda oyun bitiyor. Hemen her şeyi kendine göre değiştiriyor, ortada demokrasi memokrasi kalmıyor. En azından çok ciddi bir krize veya iktidar içindeki bir kavgaya kadar. İşte bu noktada Orba'nın ikinci önemli stratejisine geliyoruz.

15:34Nedir bu? Siz bunu düşünürken ben de reklam varsa reklam gireceğim. Dur ya, sürekli böyle cliffhanger yaratmak zorunda değiliz, dizi yapımcısı değilim ki ben. Sonraki adım şu, merkezileşme.

15:44Her alanda merkezileşme. Bunlar kendilerine bağladılar Fortum'u, kendilerine bağladılar. Ne Fortum'u? Merkezileşme sürecini Türkiye'de yaşayanlara anlatmak tereciğe tere satmak olacak biraz.

16:08O yüzden bazı ayrıntıları hızlıca geçiyorum. Bunlar devlet içinde kuvvetler ayrılığını sağlayan tüm bağımsız kurumları potansiyel bir tehdit olarak görüp ele geçirdiler. Devlet yayın organları ve medya denetimcileri zaten ilk hedefti ama Merkez Bankası'nın bile yetkileri sınırlandı. Daha sonra yerel yönetimlerin yetkilerini sınırladılar.

16:26Vergi toplama ve harcama güçlerini sınırladılar. Yerel belediye rantından bir sermaye oluşturup da iktidara karşı çıkmayı zorlaştırmamız lazım. Mantık bu. Tabii merkezileşme böyle birkaç stratejik hamleyle sınırlı kalan bir şey değil.

16:39Daha ziyade bir tsunami gibi. Bir başladı mı her şey yıkıp geçiyor. Burada da şu noktaları vardı. Mesela Allah'ın unuttuğu yerdeki bir okula müdür atanacak değil mi?

16:48Oranın halkı bu müdürü seçemiyor, oranın belediye başkanı bu müdürü atayamıyor, illa merkezden atanacak. Müfredat tabii ki merkezden, devlet üniversitelerini dahi kendilerine yakın vakıflara bağladılar, formalite icabı bile bir denetlemeyle uğraşmasınlar, genç nesil kadrolarını yetiştirecek programlara para akıtılabilsin, türlü türlü şeyler yapılabilsin. Tüm bunlar aslında bir trajedi. Hatırlarsanız Orban, siyasi hareketini toplumun en liberal ortamında, yani bir üniversitede başlatmıştı.

17:17Ve komünizmin son demlerinden beri bilinçli bir yerelleşme, bir gücü yayma hareketi vardı. Çünkü merkezi planlamanın ne kadar kötü sonuçlar doğurduğunu ilk evden tecrübe etmiş insanlardı bunlar. Orman da bu dalganın genç neferlerinden biriydi. Ama bir kez işte tek başına iktidar oldu mu zamanı tersine çevirdi.

17:34O aynı sistemi kendi etrafında kurdu. Sadece bir iki sene içinde hallettiği bu yasal, idari merkeziyleşmeyi kalıcı hale getirecek asıl şey tabii ki özel sektörün kontrol altına alınması. Bildiğiniz beşli çete ihale modeli. Yalnız burada dörtlü bir çete var.

17:49Tek fark o. Yolsuzluk Araştırma Merkezi diye bir merkez var. Bunun bir raporuna bakıyorum. 2010-2016 arası yapılan tam 126 bin devlet ihalesini incelemişler.

17:59Bu dörtlü çeteden en az birine giden ihalelerin orantısız bir kısmı rakipsiz ihaleler. Hediye etmişler. Hoş illa rakip olacak diye zorlasan yani kağıt üstünde onun hukukunu oluştursan ne olacak? Onun da etrafından dolanmanın yolları var.

18:14Yine orbanın kankalarına şirketleri girer. Bir rekabet sanrısı, ilüzyonu yaratırlar. Sonra köşelerine çekilirler. Yine kazanacak olan şirket kazanır.

18:22Mühim olan kurallar değil. Orada yazan şey değil. Merkezden dağıtılan paranın ekonomideki payı mühim. Bu bay büyükse, dünyanın en iyi kurallarını da yazsan, onları delmenin ve parayı da yandaş bir ittifak oluşturmak için harcamanın yollarını bulursun.

18:36ABD'de de bu yok mesela işte. Yani Trump veya Biden kalkıp da kimin ne otoyol ihalesi alacağını, kimin ne yapacağını belirleyemiyor. Zaten federal hükümetin dağıttığı ihaleler sınırlı. Hemen bakalım, 2019 yılında federal hükümetin ihaleleri harcadığı para 600 milyar dolar.

18:53Bunun zaten 360 milyar doları savunma sanayine gidiyor. Aynı dev şirketler alacak ihaleleri, iktidar kim olursa olsun. Geriye kalıyor ne kadar? 240 milyar dolar.

19:02Hani onun içinde de NASA falan var da yine de hepsini toplasak gayrisafi milli hasılanın %1'i ediyor. O sene Türkiye'nin GSMES'i 720 milyar dolardı. Yani %1'i 7 milyar dolar ediyor. Sanıyorum 2020'de sırf Kalyon'un aldığı ihale o kadardı.

19:17Kurallar, kanunlar önemsiz demiyorum. Ama onların öyle kalabilmesi için, işte anlamlı olabilmesi için paranın merkezden dağıtılmaması lazım. Yalnız bu anlattıklarım için de Türkiye'de olmayan bir faktör var. O da Avrupa Birliği fonları.

19:31Şöyle bir cinlik yapıyorlar. Herhangi bir fon alması muhtemel şirketleri ve vakıfları belirliyorlar ve Orba'nın çevresi bunları zorla satın alıyor. Alakasız bir bakanlıktan günün birinde bir telefon geliyor sana. Ya şirketini satılığa çıkardığını duyduk diyorlar.

19:45Sen de ya öyle mi diyorsun mesajı alıyorsun. Hayatın boyunca geliştirmek için çalışıp didindiğin şeyi bir başkasına satıyorsun. Yok mesajı alamadın, kafan biraz kalın. O zaman bin bir tane vergi cezasıyla seni sindiriyorlar.

19:58Böylece ne oluyor? Hem çakma oligarklar iyice semirdikleri için memnun kalıyorlar, hem de iktidar memnun. Çünkü gelecekte herhangi bir muhalefeti finanse edecek sermaye azalıyor. Yani kendilerine bağlanmamış sermaye azalıyor.

20:10Muhalefet kendi yağında kavrulmak zorunda. İşin medya kısmı belki daha da ilginizi çekecektir. Zira o oligarklardan biri, Şimiçka, Orban'ın eski dava arkadaşı. Yani fidesi beraber kuruyorlar.

20:22Orban politik tarafta lider, bu da iş tarafında lider. Daha sonra politik taraf başarılı oldukça, devlet ihaleleri yoluyla Şimiçka kendine koca bir medya ve tabii ki inşaat imparatorluğu kuruyor. Bir noktada Macaristan'ın en zengin ilk 10 insanından biri oluyor ve en etkin de ilk 3 insanından biri. Hatta şöyle deniyor, Orban bunun rızası olmadan kabine atamaları yapamıyor.

20:45Fakat işte bizdeki Gülen Erdoğan kavgasına benzer biçimde, bunlar da tam aynı dönemlerde kafa kafaya tosladılar. Şimiçka bir anda iş yapamaz hale geldi. Ne gazeteleri, medya organları devletten reklam alabiliyordu ne de inşaat şirketleri devletten ihale alabiliyordu. Dedim yani devletin dağıttığı para ekonomide büyük pay sahibiyse sırf o hareketinde baskı yaratabiliyorsun.

21:06Şimdi tabii eğer Şimiçka'nın elindeki medya ağını kullanabilecek bir muhalefet olsaydı, kuvvetli ve birleşmiş bir muhalefet, o zaman belki farklı bir şeyler anlatıyor olurduk. Ama o sıralar öyle bir şey yoktu. Şimdi o da o sıralar aşırı sağ olan ve Fides'e tek gerçekçi alternatif olan Jobig Partisi'ni desteklemeye karar vermişti. Ama iş işten geçti.

21:262018 seçimlerinin arefesinde ulusal medyanın yaklaşık %90'ı ve bence belki de daha önemlisi, yerel gazete ağlarının %100'ü ya devletinde ya da orbanın kankalarının diyelim. Fides seçimi rahat kazandı. Seçim sonrasında da Şimiçka elinde kalan 3-5 şey de satarak gün batımına doğru atını sürdü. Koca bir siyasi ekonomik imparatorluktan geriye kalan şehir dışında ufacık bir çiftlik bir arazi.

21:52Bunun bir benzerini Rusya'nın en zengin iş adamının Putin'le yaşadığı takışmada görmüştük. Spor Ekonomisi serisinde anlatmıştım. Orası tabii daha ilkel, daha saf bir mafya devleti olduğu için adam direkt 10 sene hapis yatmıştı. Ama alınan mesaj aynı.

22:06En büyük para babasının başına bile bu geliyorsa, ya ben hiç kafamı kaldırmayayım anında ezerler. Bu arada bu Şimiçka Orban mücadelesini çok ayrıntılı bir şekilde anlatan bir yazıyı ekliyorum açıklamalara. Oradan ilgimi çeken bir detayı paylaşayım sizinle. 2014'te bunlar arasındaki kavga hali hazırda başlamışken ama kamuoyu daha bilmiyorken, Şimiçka yakınındakilere söylediğine göre bir video kaydı hazırlıyor.

22:31Onca yıldır yedikleri tüm illegal haltları sıralamış tek tek. Kendi iş imparatorluğu nasıl gelişmiş? Orban'ın aile şirketleriyle nasıl bir alakası var? Bir siyasi ekonomik itiraf.

22:43Bundan da üç kopya hazırlıyor, üçünü de ayrı yerlere götürüyor ve Orban'a haber veriyor. Kardeşim ben böyle bir şey yaptım. Ayağını denk al. Ama bunu hiçbir zaman kullanmıyor ve hiçbir zaman da kamuoyuna açık bir şekilde söylemiyor.

22:56Sadece kapalı kapılar ardında bunun imasını etmiş, o yüzden de halen bir söylenti. Sonuçta yenilgiyi kabulleniyor. Ve diyor ki kardeşim biz bir canavar yarattık. Ben buna çok geç karşı çıktım, artık elimden bir şey gelmiyor.

23:08Anayasa mahkemesinin içini doldurduk. Hortumları da, ekranları da kendimize bağladık. Şimdi de sandıkların içini boşaltalım. Yani üçüncü strateji seçim sistemini değiştirmek.

23:19Tabii seçimleri kaldırmak gereksiz bir risk olur. Demokrasi mitingine çoğumuz inanmış haldeyiz ama yüzeysel bir versiyonuna inanmış haldeyiz. Birçok insanın 4 senede bir sandığa gidip oy kullanmanın ötesinde bir beklentisi yok demokrasiden. Öyleyse o kısmı kalsın dediler, oyların gücüyle, etkisiyle oynayalım.

23:36Önce bağımsız adayların şansını azaltmak için bir kere vekil sayısı düşürüldü. Sonra seçim komisyonlarında kadrolaşıldı. Daha sonra da seçim bölgeleri yeniden çizildi. İşte bunun üstünde biraz vakit harcayalım.

23:48Macar sisteminde vekillerin yarısı ulusal listelerden seçime giriyor, toplam oy oranına göre dağıtılıyorlar, yarısı da seçim bölgelerine bağlılar. Bu karma sistemin daha adil olduğuna dair makalelere rastladım ama seçim bölgelerini kötü çizersen hiçbir adalet falan kalmıyor tabii. Bu iş bütün demokrasilerde sorun bu arada. Zaten bu iş normal haline bırakıldığında da yapısal olarak sağ lehine dönüyor.

24:10Çünkü sol veya liberal kesim şehirlerde toplaşıyor. Onları az sayıdaki seçim bölgesine hapsetmen çok daha kolay. Ama Macaristan'daki durum bunun hormonlu hali. Bir seçim bölgesi komşusundan üçte bir oranında daha kalabalık olabiliyor.

24:23Bu da fırsatçı planlamıcılara çok büyük esneklikler sağlıyor. Yani her oy eşit değil. 2014 seçimlerinde bakın, Fides'in oyu %53'den 45'e düşmüştü. Oransal olarak büyük başarısızlık.

24:35Ama seçim bölgelerinin tam %91'ini kazandılar ve yine kıl payı biçimde meclisteki üçte ikilik çoğunluklarını korudular. 2018'e gelin %49 oy aranı yine mecliste mutlak çoğunduk. Bakın halkın yarısından azının iradesiyle mecliste %67'lik temsiliyet kazanıyorsun ve bu da her şey üstünde %100 kontrol gücü veriyor. %45, %67 oluyor, o da %100 oluyor.

25:01Bunun adı demokrasi işte. Bazı analizlere göre seçim bölgelerinin iktidar yararına ayarlanması onlara mecliste yaklaşık %10'luk bir vekil avantajı sağlamış. 13-14 koltuk ediyor. Fides mutlak çoğunluğa sadece 1 veya 2 koltuk farkla sahip oldu bunca yıldır.

25:17Yani sırf bu değişiklik fiilen tek parti rejimine yeterli olmuştur. Ama durun, daha bitmedi. Seçim yasasını ek olarak seçmenler de değiştirildiler. Triyano'nun anlaşmasından bahsetmiştim, onun sonucunda milyonlarca etnik Macar Macaristan dışında azınlık durumuna düşmüştü.

25:33Fides dedi ki, ben tüm Macarların babasıyım, ben ne dersem o olur, onlara vatandaşlık imkanı vereceğim. İsterlerse gelip burada okuyabilirler, sağlık hizmeti alabilirler, sosyal yardım alabilirler ve tabii ki oy da kullanabilirler. Çevre ülkeler bu himayeci tavra biraz tepki gösterdiler de nihayetinde 1 milyondan fazla etnik Macar vatandaşlık aldı. Zaten ülke 10 milyonluk.

25:57Tüm seçmenin %10'u ediyor bu. Ve bunların Fides'e oy oranları ne biliyor musunuz? %95. Şimdi buradan Türkiye'ye bir çizgi çekmek hiç zor değil.

26:06Bulabildiğim istatistik şuydu. 2021 sonuna kadar, birkaç ay öncesine kadar, 200 bin kişi vatandaşlık almış hükümetimizin ısrarlı çabaları sonucu. Fakat Türkiye'de yaklaşık 60 milyon seçmen var. En son genel seçimde kullanılan geçerli oy sayısı 50 milyon.

26:21Yani o devşirme seçmenin hepsi yetişkin olsa, hepsi sandığa gitse, hepsi de AKP'ye oy verse bile, geçerli oyların %0.4'ü ediyor. Tabii ki diğer boyutlarıyla ele alındığında bizdeki çok travmatik bir göç ama seçimlere etki bakımından Macaristan'da yaşanan yaklaşık 25 kat daha büyük bir değişim. Bu da yetmedi.

26:41Seçmen turizmi diye bir şey icat edildi. Normalde ne olması gerekiyor? Yurt dışında yaşayan vatandaşların oy kullanır. Yeni vatandaş olmuş, eskiden beri vatandaş, neyse fark etmez.

26:50Bunlar oy kullanır ama bunların seçim bölgeleri olmaz. Yani ulusal listelerden giren vekilleri seçebilirler. Ama bilmem ne bölgesinden aday olanları etki edemezler çünkü o bölgede yaşamıyorlar. Gayet basit.

27:01Fides gitti bu insanlara kritik seçim bölgelerinde uyduruk adresler verdi. Sanki orada yaşıyorlarmış gibi. Oradaki adaylar için de oylarını geçerli saydılar. Sonra da bu rezaleti yasalaştırdılar 2021 yılında.

27:14Dediler ki artık seçmenin kayıtlardaki adreste yaşamasına gerek yok. Biz gidip kontrol etmeyeceğiz. Bu ne demek? Macaristan'da yaşamayan Fides seçmenini en optimum biçimde çeşitli adreslere dağıt ve yerel seçimleri iyice domine et demek.

27:28Yetti mi? Yetmedi kardeşim, yetmiyor. Fides seçimleri ve seçmeni değiştirdiği gibi muhalefeti de değiştirdi. Burada üç taktik göze çarpıyor.

27:37İlkin, riskli bölgelerde muhalif oyları bölmek için gittiler sahte partiler kurdular. Bunların seçimlere katılmaları için gerekli imzaların ölü seçmenlere veya Fides üyelerine ait olduğu sonradan anlaşılacaktı. Bir tanesinin adayı evsiz biriymiş galiba. O kadar saçma bir organizasyon.

27:54Bu şekilde ufak oynamalar yaratmaları yetti zaten o riskli bölgeleri kazanmaları için. İkincisi daha ilginç. Çünkü anayasayla ilgili. Şimdi anayasanın bir kısmında ne var biliyor musunuz?

28:04Komünizm kınaması var. Komünizme laf ediyorlar bir araba. Tamam normal, anti-emperyalist bir reflekstir. Sovyet boyunduruğunun mirası.

28:11Ama sonra Macar Sosyalist Partisi'ni o komünist dönemin mirasçısı olarak tanımlıyorlar ve suçlarına ortak ediyorlar. Şimdi bu teknik olarak doğru, yani bugünkü Sosyalist Parti komünist dönemdeki tek partiyle aynı. Ama onlar tabii 90'dan sonra büyük reform geçiriyorlar, bunu anlatmıştık. Hatırlayın zaten Orban bunlara seçim kaybetmişti.

28:302002-2010 arasını bunlar yönetmişlerdi. O parti bu parti. Sen daha dört sene önce halkın yarısının oy verdiği bir muhalefet partisinin kınanmasını anayasaya yazdırıyorsun. Böyle bir şey mi anayasa?

28:43Üçüncüsü belki de en önemlisi. Son bir sigorta artık bu. İktidar anayasaya şöyle bir eklenti yapıyor. Vergi politikaları, tarım politikaları gibi temel birçok konudaki yasa değişiklikleri için basit çoğunluk değil, üçte ikilik mutlak çoğunluk gerekmektedir diyor.

28:59Yani kazara sonraki seçime bir muhalefet koalisyonu kazansa, Hiçbir önemli konuda adım atamayacaklar, elleri kolları bağlı oturacaklar. Zira fides dışında bir gücün mutlak çoğunluğu elde etmesi gördüğümüz gibi imkansıza yakın. Özetle, iktidar seçmen ithal ediyor, bunları istediği bölgeye yazdırabiliyor, o bölgelerin sınırını istediği gibi değiştirebiliyor, sahte partiler kuruyor, legal partileri kınatıyor, bir sorun olduğunda da bunlara bakacak komisyonları kontrol ediyor. Yani işi baya sağlam almışlar.

29:29İşte arkadaşlar, 2022 seçimleri geçtiğimiz ay yaşanan böyle bir zeminde yapıldı. Yani iktidarın tek başına yaptığı bir anayasa altında, her şeyi kendine bağladığı bir düzende, seçimleri kaybetseler bile meclisi kaybetmelerinin çok zor olduğu bir sistemde yapıldı. Dolayısıyla Türkiye'de bolca gördüğünüz, efendim muhalefet şöyle yapsaydı, aday böyle olsaydı kazanır mıydı, bu muhabbetlerin çoğunun bir manası yok. Tabii şimdi üç koldan ilerlemiş bu stratejiye bakınca insan umutsuzluğa kapılıyor.

29:57Nedir yani? Sonsuza kadar hiçbir şey değişmeyecek mi? Hiç yenilmeyecekler mi? Türkiye'de mi böyle?

30:03Valla Flarsızlar tarih, bin sene süreceğini iddia eden ama anca on iki sene dayanan imparatorluklarla dolu biliyorsunuz. Her şey değişir. Önümüzdeki bölümde bu fides makinesinin hali hazırdaki yenilgilerine ve gelecekteki muhtemel yenilgilerine bakacağız. Bunun iki ayağı olacak.

30:19Birincisi Türkiye'deki muhalefetin çıkaracağı doğru ve yanlış dersler. İkinci ayağı da bence daha ilginç bir konu olan Avrupa Birliği'nin geleceği çok kültürlülük ve yeni sağ. Çünkü Orban 2014 yılında Macaristan'ı açık açık illiberal bir demokrasi olarak ilan ederek kendini bu muhabbetlerin merkezine yerleştirmişti ve Amerikan sağının dahi epey ilgisini çekmişti. Halen de çekiyor.

30:42Biz bu bölümde o demokrasi kısmının tam olarak ne olduğunu gördük. Biraz da şu illiberal kısmına bakarız. Visegrad dörtlüsüne bakarız ve nihayet AB'nin silkinip karşılık vermesine bakarız. Bu noktaya kadar Türkiye ile çok paralellik kurduk da ben bu bölümü en azından genç neslinin Türkiye'de hiç yaşayamayacağı bir tecrübeyle kapatmak istiyorum.

31:02Bir arkadaşın babasının cenazesine gitmiştik. Epeydir hastaydı. Sonunda vefat etti, kurtuldu diyelim. Öğretmende adam.

31:08Arkadaşın durumu da mütevazidir. Gittik, cenaze beklediğimden daha kalabalık. Okuldan öğretmenler ve öğrenciler gelmiş tabii. Merasimin yapıldığı güzel sözler söylendi.

31:18Hepimiz birer gül attık tabutun üstüne. Ayrılacağız artık. Ufak bir grubun yanından geçerken tanıdık bir yüz gözüme çarptı. Lan Viktor Orban bu.

31:26Yıl 2018'de sanırım. Gerçi fark etmez. Zaten sürekli başbakan adam. O sırada da öyleydi.

31:32Pratikte Macar İmparatoru. Ve orada mezarlığın bir köşesinde üzgün üzgün duruyordu. Yok ya olamaz diyorum bir benzeridir. Geri döndük evet hakikaten o.

31:40Gidip merhaba dedik konuştuk. Orman futbol meraklısı tıpkı Erdoğan gibi hem kişisel merakı var hem de onu bir politika malzemesi olarak kullanmayı seviyor. Bir futbol akademisi vesilesiyle tanışıyorlarmış bizim arkadaşın babasıyla. O yüzden gelmiş cenazesine.

31:54Bir tane koruması yoktu yanında. Yani öyle mezarlara gizlenmiş gizli servis komandoları varsa bilemem tabii. Normal korumalarını, bize görünen korumalarını yüzlerce metre ötede mezarlığın girişinde bırakmıştı. Kamera da yok bu arada ortamda.

32:07Bu kadar kutuplaştırıcı bir insan, o noktada da çok kutuplaştırıcıydı. Öyle normal bir insan gibi takılıyor. Laf atan yok, selfie çektirmeye çalışan yok, etrafında bir kalabalık yok. Biraz konuştuk, uzatmayıp ayrıldık.

32:19Çok değişik gelmişti bana bu. Ne diyelim bu sisteme? İleri otokrasi diyelim. Umarım size yeni bir şeyler düşündürebildim.

32:32Eğer düşündürtmediysem bunun suçlusu ben değil beni destekleyen Patreon'culardır. Onlara kızınız. 20 tane kıdemli destekçimin ismini vereceğim bu bölümde. Demet Sina Hakman ve Korhan Kaftanoğlu.

33:03Bu serinin 3. ve son bölümünde görüşmek üzere.