Kadınlar ve Çiçekler

2:06Bunların ilki olan Nergis, aslına bakarsanız bir erkeğin adından doğmuştur. Efendim, dilimize Farsçadan girmiş Nergis. Fakat hikayesini öğrenmek için Yunan mitolojisine uzanmak gerekiyor. Anlatılan da şu. Bir peri kızı varmış ki adı Eko'ymuş. Pek çok talibine yüz çevirip Narkisos adında bir avcıya vurulmuş.

2:35Meğer aynı zamanda gönül avcısıymış bu Narcissus. Yüz vermemiş pericağıza, kurum kurum kurulmuş. Reddedilen peri kızı ağlaya ağlaya kendini kayalara, dik yamaçlara, yalçınlıklara vurmuş. Gözü uçmuş, hıçkırıkları uçurumları doldurmuş. Adı gibi Eko olmuş, Yanko olmuş. Olympos eşrafı da çok kızmışmış.

3:02Demişler Narkisos'u cezalandıralım kendi zehriyle. Avcıya bir su birikintisinde kendi yüzünü göstermişler bir güzel, görür görmez aşık olmuş kendisine müptezel. Eko gibi o da günden güne erimiş ve sadece kendini seyrederek ömrünü tüketmiş. Ve büyük ihtimalle kendi yansımasına yönelik bu bağımlılığı da narkotik kelimesinin çıkış noktası olmuş. Kesin mi? Hayır kesin değil.

3:33Hatta hikayenin yabani nergislerden geldiği de kesin değil. Her ne kadar hep su kenarlarında açıp sanki kendilerini seyreder gibi başlarını suya uzatsalar da bu hikayenin ilhamını yabani nergisler mi vermiş bilemiyoruz. Bildiğimiz tek şey Irmak ilahı Kefisos ile arındırıcı suların bekçi perisi Lirupe'nin oğlu Narkisos Aşağılık karakteriyle narsist sözünün tanımlamasıdır. Nokta. İşte size masal da olsa etimolojik bir gerçek. Ama her çiçeğin etimolojik hikayesi Nergis'inki kadar çetrefilli ve onunki kadar net değil. Yani bir ismin hikayesine dair çok daha basit çözümleme çalışmaları yapmak mümkün. Ama çözdüm işte budur demek zor.

4:22Mesela baharın müjdecisi, kırların doğal süsü çiğdem çiçeğini ele alalı. Her ne kadar kaynaklar birbiriyle çelişse de çiğdem ismini basitçe hecelerine ayırıp bir çözümlemeye varmaya çalışabiliriz. Çiğ, eski Türkçe'de yaş, nemli demek. Keza gecenin serinliğiyle yoğunlaşan su damlacıklarına da çiğ, y harfiyle diyoruz değil mi?

4:48Çiğdem, işte bu sözcüklerin ardına eski Türkçedeki dam son ekinin gelmesiyle türetilmiştir. Ama ısrar da etmeyiz bu konuda. Çünkü Çiğdem isminin iğde ağacından geldiğini söyleyen kaynaklar da var. Olabilir. Çünkü iğde ağacının bahar aylarında açan sarı-beyaz renkteki çiçekleri de gerçekten Çiğdem'e çok benzer.

5:12Ben yine de Çiğdem'in sabahı örten o ıslaklıktan yani çiğden geldiğine inanmak istiyorum. Bir kere daha estetik. Diğer taraftan da zaten dilimizde çiğ anlamına gelen iki kadın ismi daha var. Biri Farsça ve düpedüz çiğ demek olan Jale. Diğeri yine Farsça kökenli olan Şebnem.

5:33Hadi şebnem için de aynı hece ayırma yöntemini kullanalım. Şeb, şebi aruz, şebi yelda tabirlerinden de hatırlanabileceği gibi gece demektir. Nem ise malumunuz ıslaklık. Şebnem de gecenin biriktirdiği nem. Yani çiğ. Ne güzel çözdük değil mi? Fakat heyhat. Aynı formülü şebboy çiçeğinin adı için kullanırsak... ...şebboyun da anlamı gece kokan olmalı. Gel gelelim şebboylar sadece geceleri kokmaz. Geceyi kokusuyla dolduran ve bu özelliğiyle tanınan çiçekler malumdur. Yasemin ve Melisa.

6:16Bu ikisinin gece hayatına benim hanım hanımcık şebom yetişemez ki. Olmaz. Velhasılı kelam ortada bir karışıklık var değerli dinleyenler. Ve bizim formülümüz de o karmaşayı çözmeye yetmiyor. Zaten bu yarı cahil kardeşiniz de etimoloji konusunda formüller verebilecek çepere sahip değil. Kusura bakmayın.

6:38Ama yarı cahilliğin verdiği cesaretle şunu da belirtmek isterim ki bu işlerde kurala, formüle pek bakan yok zaten. Kimin hikayesi daha ilginçse onun dediği doğru kabul ediliyor. O zaman buyurun size kadınlar ve çiçekler başlığı altında anlatılabilecek en ilginç etimolojik hikayelerden birini aktarmaya çalışayım. Şimdi küçük bir ara verelim, çok bekletmeden konumuza geri dönelim.

7:08Efendim, hikayemizin baş kahramanı orkide. Bir zamanlar zengin çiçeği diye anılırdı, şimdilerde daha erişilebilir oldu. Zengin çiçeği olarak anıldığı dönemlerde ülkemizde sayısız yabani orkide türü yaşardı, şimdilerde çoğunun nesli tükendi. O zamanlar biz salebin orkideden yapıldığını bilmeden fincan fincan içerdik, şimdilerde aromalı nişastaya salep denemeyeceğini kimseye anlatamaz olduk.

7:38Garip bir kaderi var bu çiçekcağızın. Hem oldukça egzotik, çok uzaklardan gelmiş gibi, hem de fena halde bizden. Adının bir kadın ismi olarak çok da yaygın kullanıldığını söyleyemeyiz. Bir zamanlar popülermiş ama artık değil. 2018 Aralık ayına tarihlenen kayıtlara göre, Türkiye'de Orkide ismini taşıyan sadece 388 kişi yaşıyormuş. Çok az değil mi?

8:06Ve inanın bu durum tamamen Yeşilçam'ın suçudur. Sinemamızda nedendir bilinmez, Orkide ismi doğumdan sonra verilen değil de pavyona düştükten sonra alınan bir isimmiş gibi lansı edildi. Dedim ya, garip bir kaderi var bu çiçekcağızın. İsminin etimolojik hikayesi de kaderi kadar garip.

8:28Orkide kelimesi, Yunanca orkis kelimesinden türetilmiş. Orkis ise, lütfen sıkı durun, testis anlamına gelmektedir. Evet, bildiğiniz testis. Erbezi, haya, hüsiye, mebis, yumurta... Bir tane daha var, onu söylemeyeceğim. Nasıl olmuş da böylesine zarif bir çiçeğin adı bu organdan gelmiş derseniz de yanlış anlamazsanız köküne bakın diyeceğim. Bazı orkide türlerinde görülen bölünmüş yumuru yapısı böylesi garip bir ilhama sebep olmuş. Çiçeği çekip köküne bakanlar aa tıpkı şeye benziyor demişler ve ismini koyuvermişler.

9:06Daha tuhafı da var. Salep'in orkideden yapıldığını söylemiştim ya. Aslına bakarsanız orkideler Salepgiller familyasındandır ve Arapça'da orkideye verilen isim de Hüsası Salep'tir. Salep, Arapça tilki demek. Hüsası Salep, dayanamayacağım söyleyeceğim artık, tilki taşağı demektir efendim. Şaşırdık değil mi? Asıl şaşırdığım konu ise nasıl olmuş da testis anlamındaki bir kelimeden doğan orkide çiçeğinin adı, kadın bağının, adet pedinin jenerik ismi olarak yoluna devam etmiş. Değerli dinleyenler, itiraf etmem gerekirse konuşmamı bu konunun üzerine türlü şakalar, türlü kelime oyunları yaparak bitirmek isterdim. Orkidim var en zor günümde sloganı bile koca bir mavra konusu olabilirdi.

9:55Fakat konu testis olunca yapılan her şaka sizlerle kurmak istediğim nezih bağı gevşetecektir. Gevşetmesin! Ne kendimi ne sizleri bu duruma düşürmek istemem öyle olmasın. Şimdilik başka kayıtlarda yeni yeni etimolojik hikayelerde coşmak üzere vedalaşalım. İşimize gücümüze bakalım. Arada da çiçekleri koklamak için kendimize zaman ayıralım.

10:18Bu arada bu seneki 8 Mat Emekçi Kadınlar Günü'nü hep birlikte sahiplenelim. Belki böylelikle dayanışma kelimesinin tam anlamı güzelce yerleşir zihinlerimize. Aklımıza da başımıza da güzel şeyler gelsin efendim. Hoşçakalınız.