Dünyayı Kurtaran Adam: Stanislav Petrov

1:35Onun alacağı karar soğuk savaşın iki süper gücü arasında zaten var olan gerginliği kapsamlı bir yıkıma dönüştürebilir ya da mevcut dengeleri koruyarak dünyayı bir felaketten kurtarabilirdi. Bugün size tek bir insanın ve tek bir kararın dünyayı nasıl değiştirebileceğinden bahsedeceğim. Hazırsanız sıradan bir kahraman Teymen Stanislav Petrov'un hikayesine birlikte tanık olalım. Petrov'un hikayesi, bir insanın cesareti ve soğukkanlılığının, dünya tarihinde iz bırakan büyük kararlar kadar önemli olabileceğini gösteriyor. İşte bu yüzden onun kararının öncesini ve sonrasını anlamak, günümüz dünyasını anlamak için de hayatı bir öneme sahip. Ama Petrov'un o gece verdiği kararın ağırlığını gerçekten anlayabilmek için önce kendimizi o döneme götürmemiz gerekiyor. Bu öyle bir dönemdi ki herkes diken üstündeydi.

2:48Amerika'daki bir Banyo'da bahçelerine sığınak kazan aileler vardı mesela. Diğer cephede de durum farksızdı. Moskova'da bir anne çocuğuna nükleer saldırı tatbikatı yaptırıyordu. Ya da Berlin'de bir postacı mektupları kontrol eden iki farklı istihbarat servisinin varlığını bilerek işini yapmaya devam ediyordu. Sadece yeryüzünde de geçerli değildi bu durum.

3:17Uzayda yüzlerce uydu birbirini gözetliyordu. Sadece yeryüzüne değil gökyüzüne, o uçsuz bucaksız karanlığa da hakim olmak istiyordu herkes. İşte 1983'te dünya böyle bir yerdi. Soğuk savaşın son demleri. Aslında hiç ateş açılmayan ama her an ateş açılabilecekmiş gibi yaşanan bir savaştı bu.

3:40Sabah kahvaltıda radyoyu açtığınızda nükleer savaşın başladığını duyabilirdiniz. Okula giden çocuğunuzu öperken bunun son öpücüğünüz olabileceği korkusuyla yaşardınız. Süpermarket raflarında nükleer saldırı sonrası hayatta kalma kitleri satılırdı. Her iki tarafta da insanlar düşmanın nasıl göründüğünü bilmeden ondan korkuyordu.

4:03Amerikalı çocuklar sığınak tatbikatları yapıyor, sıralarının altına saklanmayı öğreniyordu. Sovyet vatandaşları her köşe başında bir Amerikan casusunun olabileceği paranoyasıyla yaşıyordu. Duvarlarda propaganda posterleri, radyolarda düşman tehditine karşı uyarılar… İstihbarat servisleri birbirlerinin çöp kutularını karıştırırken bilim insanları uzaya roket fırlatma yarışındaydı. Mutfak tartışmalarında bile Amerikan kapitalizmi ve Sovyet komünizmiydi konu başlığı.

4:34Olimpiyat oyunları bile bir prestij savaşına dönüşmüştü hatta. Madalyalar artık sadece spor başarısı değil, ideolojik üstünlük göstergesiydi de. Ve sonra nükleer silahlar. İki süper güç birbirlerini defalarca yok edebilecek kadar çok sayıda nükleer başlık biriktirmişti. Karşılıklı garantili imha dedikleri şey buydu. Eğer biri düğmeye basarsa, diğeri de basar ve herkes ölecekti.

5:04İnsan, insanlık tarihinde ilk kez kendi türünü tamamen yok edebilecek güce sahipti. İşte 1983 bu gerilimin zirve yaptığı yıllardan birisiydi. NATO'nun Able Archer 83 tatbikatı, Sovyetler tarafından gerçek bir saldırı hazırlığı sanılmıştı. Reagan'ın şer imparatorluğu söylemi Kremlin koridorlarında yankılanıyordu.

5:31KGB ajanları fazla mesai yapıyor, CIA ise olan biteni her zamankinden daha dikkatli bir şekilde izliyordu. Dünya bir kibrit çöpünün üzerinde dans ediyordu adeta. İşte Stanislav Petrov'un kararını bu bağlamda düşünmek gerek. O gece sığınakta otururken sadece kendi ülkesinin değil tüm insanlığın da kaderi onun omuzlarındaydı. Ve belki de en ilginç olanı bunu kendisi bile bilmiyordu.

6:01Stanislav Petrov Sovyet Hava Savunma Kuvvetleri'nde görevli bir teğmendi. O dönemde Sovyetler Birliği'nin erken uyarı sistemlerinden biri olan OKO yani Göz isimli uydu sisteminde çalışıyordu. Bu sistem Amerika veya başka bir ülkenin fırlatacağı herhangi bir kıtalar arası balistik füzeyi kısa bir sürede tespit edebiliyordu. Petrov'un görevi de düşman olası füzelerinin herhangi bir saldırı emaresini gösteren uyarılarını izlemek ve analiz etmekti.

6:3226 Eylül 1983'te Moskova'nın güneyindeki Serpukov 15 bunker kompleksinde gece vardiyası her zamanki gibi başlamıştı aslında. Stanislav Petrov monitör odasına gitmeden önce cebindeki son sigarayı da içmişti. Son zamanlarda fazla içiyordu. Ki bu eşi Marina'nın da sürekli yakındığı bir konuydu.

6:57Ama işte, böylesi gerilimli bir dönemde sigaradan başka tesellisi de yoktu Stanislavun. Bu sığınak yer altında bulunan devasa bir labirentti aslında. Soğuk, flörosan ışıklarla aydınlanan koridorlar, metal kapılar ve her yere sinmiş bir rutubet kokusu. Oko erken uyarı sisteminin kalbi olan kontrol odasında dev ekranlar duvarları kaplıyordu.

7:24Petrov'un vardiyası başladığında saat gece 11'di. İlk birkaç saatte her zamanki gibi geçiyordu aslında. Rutin kontroller, sistem güncellemeleri, ara sıra gelen yanlış sinyallerin elenmesi… Her şey yolunda gibiydi. Ama işte yaklaşık bir saat sonra bir şeyler ters gitmeye başlayacaktı. Ve o andan itibaren Stanislav'ın vereceği kararlar insanlığın kaderini de belirleyecekti.

7:52Ne olacağını da konuşacağız elbette. Ancak bu gerileme burada kısa bir ara versek iyi olur. Serpukov 15 sığınağının kontrol odasında her şey normal gözüküyordu. Stanislav Petrov gece 11'de başlayan vardiyasında bir saati geride bırakmış. Sakin bir şekilde iş gününün bitmesini bekliyordu. Derken...

8:190014'te bir sinyal geldi. Monitördeki kırmızı ışık Amerika'dan fırlatılan bir füzeyi işaret ediyordu. Petrov'un kalbi bir an durdu sanki. Ardından ikinci sinyal. Derken üçüncü, dördüncü ve beşinci. Evet, sistem beş balistik füzenin Sovyetler Birliği'ne doğru yol aldığını gösteriyordu. Alarm sesleri odayı doldurdu. Yanındaki genç operatörün yüzü bembeyaz kesilmişti.

8:49Ona döndü ve şaşkın bir şekilde, ''Neler oluyor yoldaş Teğmen?'' diyebildi sadece. O andan itibaren zaman da farklı akmaya başladı. Petrov'un zihninde düşünceler hızla akıp gidiyordu. Amerikalılar saldıracak olsa neden sadece 5 füze yollasındı ki?

9:09Neden tüm cephaneliklerini kullanmak yerine böyle ufak bir saldırı başlatmayı seçmişlerdi? Veya radar sistemleri neden hiçbir şey göstermiyordu? Belki de sistem yanılıyordu. Daha geçen ay bir uydu Sibirya üzerindeki bulutları füze sanmıştı ne de olsa. Ama ya yanılıyorsa, ya gerçekten bir saldırı altındalarsa? Üstelik protokol de çok netti. Üst komutaya haber vermeli ve karşı saldırıyı başlatmalıydı.

9:37Milyonlarca insanın hayatı bu karara bağlıydı. Marina'yı düşündü. Küçük oğlunu. Moskova'daki o küçük dairelerini. Amerika'daki başka aileleri. Dünya üzerindeki milyonlarca insanı.

9:54Alarmların kulakları sağır eden sesinde... ...ter damlalarının alnından süzüldüğünü hissetti Teğmen Petro. 15 dakika içinde karar vermek zorundaydı. Füzeler bu sürede hedeflerine ulaşacaktı. Elini telefona uzattı. Ahize'yi kaldırdı. Sonra bıraktı Ahize'yi. Biraz bekledi. Tekrar uzattı elini telefona. Ardından tekrar çekti elini. Son bir kez ekranlara baktı. Kırmızı ışıklar hala yanıp sönüyordu. Ama içindeki ses bunun bir hata olduğunu söylüyordu.

10:29Yavaşça sandalyesine yürüdü ve oturdu. Yanındaki operatörlere baktı. Hepsi ona bakıyordu. Gözlerinde korku vardı. Sığınak sessizdi şimdi. Sadece sistemin monoton vızıltısı ve alarm sesleri duyuluyordu. Teğmen Stanislav Petrov yıllardır çalıştığı bu sistemin her türlü kaprisini biliyordu. Bazen güneş ışınları bile yanlış sinyallerin verilmesine sebep olabiliyordu.

10:55Kısacası zaman zaman sistemin kendisi hata yapabiliyordu. Ama şimdi, şimdi her şey çok netti. Ya da öyle görünüyordu. O sırada genç operatörlerden birisi, ''Yoldaş Teğmen, üst komutayı aramalıyız'' dedi Stanislav'a. Sesi titriyordu. Petrov derin bir nefes aldı. ''Hayır'' dedi sakince. ''Yanlış alarm raporu vereceğiz.'' O an odadaki herkes donup kalmıştı.

11:23Teğmen Petro telefonu eline aldı ve üst komutayı aradı. Her zamankinden daha sakin bir ses tonuyla şunları söyledi. Sistemde bir arıza var. Tekrar ediyorum, bu bir yanlış alarmdı. Telefonu kapattıktan sonra koltuğuna çöktü. Şimdi bekleme başlıyordu. Ya gerçekten füzeler vardıysa? Ya birkaç dakika içinde gökyüzü aydınlanırsa? Her saniye bir yıl gibi geçiyordu.

11:51Petrov gözlerini dev ekranlardan ayırmadan bekledi. Dakikalar geçti. 10 dakika, 15 dakika… Hiçbir şey olmamıştı.

12:03Vardiya değişimine kadar oturdu orada Petrov. Sigara ya da kahve içmedi. Yerinden kalkmadı bile. Sadece bekledi. Sabah olduğunda rapor tutanaklarını doldururken eli titriyordu.

12:19bunun sistemdeki bir hatadan kaynaklandığını yazarken hala doğru kararı verip vermediğini düşünüyordu. Ertesi gün üst düzey yetkililer soruşturma için geldiler ve Petrov'u sorguya çektiler. Neden böyle bir karar verdiğini, neye dayanarak sistemin hatalı olduğuna kanaat getirdiğini sordular ona. Cevapları basitti. İçgüdüleri ve mesleki deneyimi. Ama Sovyet ordusu için içgüdü kabul edilebilir bir cevap değildi elbette.

12:48Birkaç ay sonra sessiz sedasız bir şekilde emekliye ayrılacaktı kendisi. Yıllar geçti aradan. Dünya dönmeye devam etti. Soğuk savaş sona erdi. Berlin duvarı yıkıldı. Sovyetler birliği dağıldı. Ve Petrov, Moskova yakınlarındaki mütevazı dairesinde o gecenin ağırlığıyla yaşamaya devam etti. Her gece uyumadan önce doğru kararımı verip vermediğini soruyordu kendisine. Ta ki 1998'e kadar.

13:18Kimse bu hikayeyi bilmiyordu üstelik. Bir gün kapısı çaldı. Karşısında Alman bir gazeteci duruyordu. Stanislav'a siz dünyayı kurtaran adam mısınız diye sordu. Teğmen şaşkınlıkla baktı gazeteciye. Nasıl olmuştu da bu hikaye ortaya çıkmıştı? Meğer emekli bir Sovyet subayı yıllar sonra o geceyle ilgili gizli raporları bulmuş ve basına sızdırmıştı.

13:45Tüm dünya nükleer bir felaketin eşiğinden nasıl döndüğünü öğrenmişti böylece. Petrov'un hayatı bir anda değişmişti. Ödüller, röportajlar, belgeseller… 2006'da Birleşmiş Milletler de ayakta dahi alkışlandı. Dresden Prize Barış Ödülünü de aldı. Almanya'da ve Amerika'da konferanslara davet edildi.

14:09ama o hep aynı kaldı. Mütevazı, sakin, kendi halinde bir adamdı emekli Teğmen. Kahraman değilim, sadece işimi yaptım. O gece orada başka birisi olsaydı belki o da aynı kararı verirdi diyordu her fırsatta. 2017'de, 77 yaşında hayata veda ettiğinde dünya onun hikayesini biliyordu artık.

14:32Belki de en önemli mirası insanlığın kaderinin bazen tek bir kişinin, tek bir kararına bağlı olabileceğini göstermesiydi. Ve belki de bize öğrettiği en önemli şey bazen protokolleri değil içimizdeki sesi dinlememiz gerektiğiydi.