Sessiz Bir Devrimin Hikâyesi: Kahve

1:45Tarihte çok önemsiz gibi görünen, fakat aslında tüm akışı değiştiren bazı şeyler vardır. Bazen o şey patatestir, bazen çay. Sosyal, ekonomik, kültürel ve siyasi devrimlerin arka planında, o değişim ve dönüşümlerin katalizörü gibidir bunlar. İşte kahve de bunlardan birisiydi. Hatta belki de içlerindeki en önemlerinden birisi.

2:11Hatta bir zamanlar bu çekirdeğe siyah altın bile diyordu insanlık. Topraktan yetişen bir kültürün ana öznesiydi kahve. Nasıl tüketeceğimizi keşfettiğimizde her şey değişecekti. Öyle ki bugün çok da önem atfetmediğimiz kahvehaneler batı dünyasının aydınlanma sahnesinde çok önemli bir rol oynayacaktı. Aman bebe var, kahveden aydınlanma mı olurmuş demeyin.

2:40Gelin anlatayım nasıl oluyormuş. Kahvenin kökenine dair anlatılan eski bir efsane vardır. Etiyopya'da Kaldi adındaki bir çoban bir gün keçilerinin garip şekilde enerjik olduğunu fark eder. Ne olabilir diye düşünürken sürüsünün yediği kırmızı bir meyve dikkatini çeker. Ki bu meyve günümüzde kahve kirazı dediğimiz bitkinin ta kendisidir.

3:09Kaldi merak eder bu meyveyi. Hemen çalılardan bir iki tane koparır. Ve bakar tadına. İşte o andan sonra bir uyanış başlar. Bu bir efsaneydi elbette. Fakat gerçek olan bir şey vardı bu hikayede. O da kahvenin etkisi. Öyle ki tarih boyunca daima benzer bir şey yapmıştır kahve. Uyuşmuş zihinleri uyandırmıştır.

3:37Esas kayıtlara baktığımızda ise başka bir hikaye karşılıyor bizi. Bu hikayede bizi 15. yüzyıla Arap Yarımadası'nda bugünkü Yemen'e yakın bir yere götürüyor. Burada Sufi dervişlerin uzun gece ibadetlerinde uyanık kalmak için kahveyi kullanmış olduklarına dair kayıtlar bulunur.

3:58Daha sonra 16. yüzyılda önce Arap dünyası ve Osmanlı İmparatorluğu'na yayılmış, buradan da Avrupa ve diğer dünya bölgelerine ulaşmış Kahpe. Mekke'den Kahire'ye. Oradan da Şam ve İstanbul'a uzanan bir hikaye yani. İpek yolundaki kervanların da değerli bir yüküymüş o zamanlar Kahpe. İşte bu yolculuğun en önemli duraklarından birisiydi İstanbul.

4:26Kahve önce Osmanlı saray mutfağının bir parçası olarak kabul görmüştü. Hatta zamanla imparatorluğun zenginlik ve sofistike kültürünün bir simgesi haline bile gelmişti. Öyle ki tarihteki ilk kahvehane de bizim topraklarımızda. 1554'te İstanbul'da açılmıştı. İşte bu kahvehane yeni bir sosyal devrimin de habercisiydi aslında.

4:53Kahve Avrupa'ya ulaştığında yolculuğu da yeni bir evreye girmişti. Kimilerine göre bu serüven 1683'te Viyana kuşatması sonrası Osmanlı ordusunun geride bıraktığı kahve çuvallarıyla başladı. Kimilerine göre ise daha öncesinde Venedikli tüccarların getirdiği egzotik bir ticaret ürünüydü. Ne olursa olsun 17. yüzyılda Avrupa kahveyi tanımış ve kısa sürede bu yeni içeceği denemek isteyenler kahvehaneleri doldurup taşırmaya başlamıştı. Bu kadar ilgi görmesinin ise bir sebebi vardı elbette. Öncelikle dönemin ruhuna da fazlasıyla uygundu kahve. Uzun deniz yolculukları, keşifler, bilimsel atılımlar. Algıların açık, enerjinin yüksek olması gereken durumlar vardı yani.

5:43İşte tüm bunların ortasında kahve entelektüel hayatında yakıtı haline gelmişti. Kahvehanelerde insanlar günün yorgunluğunu atarken bir taraftan da paylaşımlar yapıyor, sosyalleşiyor, yeni fikirlerle tanışıyordu. Mesela bizim kültürümüzde eski kahvehanelerin bir tür kütüphaneye dönüştüğü bilinir. Bunun yanında oyunlar oynanır, müzik dinlenir, şiir ve kitap okuma etkinlikleri falan da yapılır.

6:10kitaplar ne zaman kahvehaneleri terk etti bilmiyordu. Ama keşke bu kültür devam etseydi. Neyse, işte bu kültür Batı coğrafyasında bambaşka bir devrimi de başlatacaktı. 17. yüzyılda İstanbul'dan Londra'ya, Paris'ten Viyana'ya kahvehaneler aydınların, yazarların, bilim insanlarının ve filozofların düşünce atölyesine dönüşmüştü. Mesela Paris'teki kahvehanelerde kültürel bir dönüşüm başlıyordu.

6:40Zira Voltaire, Diderot ve Can Jack Russo gibi isimler bu kahvehanelerin müdavimleriydi. Hatta bir rivayete göre Voltaire günde yaklaşık 50 fincan kahve bile içermiş. Kahve onun uzun saatler boyunca yazı yazmasına ve düşünmesine yardımcı olurmuş. Ya da mesela Londra'daki meşhur bilim topluluğu Royal Society'nin ilk toplantıları kahvehanelerde gerçekleşmişti. Bilim insanları deney ve gözlemlerini burada paylaşıyor, yeni teoriler üzerine tartışıyorlardı. Bir anlamda aydınlanma çağının tohumları atılıyordu bu mekanlarda. Isaac Newton da bir kahve sevdalısıydı mesela.

7:22Hatta kütleçekim ile ilgili ilk fikirleri de yine arkadaşlarıyla bir araya geldiği bir kahvehanede ortaya çıkmıştı. Öyle ki hepimizin bildiği o elma düşünce deneyini de bir kahve eşliğinde paylaşmıştı arkadaşlarıyla. Bir anda kahve alelade bir bitki olmaktan çıkmış, tarihe yön verecek bir şey haline gelmişti. O kadar çok etkisi vardı ki Avrupa'da kahvenin. Anlattıkça insan şaşıp kalıyor. Mesela bu içeceğin kültürel etkisinin en çarpıcı örneklerinden birisi 19. yüzyılda Viyana'da yaşanmıştı. O dönem Viyana kahvehaneleri müziğin ve sanatın buluşma noktası olmuş. Bu mekanlar Mozart'dan Beethoven'a, Gustav Klimt'den Egon Schiele'ye kadar birçok sanatçının da uğrak noktasıymış.

8:12Öyle ki sanatçılar kahvehanelere gidip birbirlerine ilham kaynağı bile olurlarmış. Kahveden ilham alanlardan birisi de Johan Sebastian Bach imiş o zamanlarda. Ki o bu işi biraz ileri taşıyanlardan. Bach kahveyi o kadar çok severmiş ki bu içeceğe olan sevgisini Caffe Cantante yani Kahve Kantatı adlı eserinde notalara dökmüş.

8:38Bu eser 18. yüzyılda kahve içmenin popülerliğini ve toplumdaki etkisini de yansıtıyor aslında. Bununla birlikte Ernest Hemingway'den, James Joyce'a, F. Scott Fitzgerald'dan, J.K. Rowling'e kadar birçok ünlü edebiyatçının da kahveye düşkünlüğü biliniyor. Bu insanlar en bilinen eserlerini yine bol kahve içtiğinde yazmışlar.

9:04Kahvenin verdiği uyanıklık onların düşüncelerini harekete geçirmiş, hikayelerini daha da zenginleştirmiş bir noktada. Anlayacağınız kahve sadece insanların enerjisini yükselten ya da onların düşüncelerini hızlandıran bir etkiye de sahip değil. Kültürel paylaşıma da doğrudan vesile olmuştu bu içecek. Bununla birlikte sosyolojik yapının da değişmesine zemin hazırlayan unsurlardan birisi olmuştu.

9:34Bunun nasıl başardığını da kısa bir aradan sonra anlatacağım size. Evet, Afrika'da başlayan yolculuk önce Osmanlı'ya, oradan da Avrupa'ya uzanmıştı. Kahve özellikle de 16. yüzyıldan sonra popülerleşmeye başlamış. Bunun etkisiyle açılan kahvehanelerde bilimden müziğe, edebiyattan siyasete kadar birçok alanda gelişmeler yaşanmıştı. Fakat kahvehanelerin en önemli etkisi bu da değildi.

10:02Sosyolojik bir değişimin yaşanmasında da rol oynamıştı bu mekanlar. Fransız devrimine kadar Batı dünyasında ciddi bir sınıf ayrımı vardı malumunuz. Fakat bu sınıf ayrımı kahvehanelerde buharlaşmaya başlamıştı. Zenginler, işçiler, filozoflar, bilim insanları ve sıradan kişiler burada yan yana oturabiliyorlardı.

10:25Düşünce tarihinin en radikal fikirleri çoğu zaman altın yaldızlı salonlarda değil, dumanlı, gürültülü ve sıradan kahvehanelerde doğmuştu anlayacağınız. Bilim, din ve iktidara karşı geliştirilen fikirler ilk kez buralarda dile getiriliyor. Oradan da topluma yayılıyordu. Hatta ekonomiyi bile etkilemişti kahvehaneler.

10:4918. yüzyılın ünlü kahvehanelerinden biri olan ve Londra'da bulunan Jonathan's Coffee House, Borsa'nın da doğduğu yerde aslında. Bu kahvehanede hisse senedi alım satımı popüler hale gelmişti. Evet, hisse senetleri ve diğer finansal enstrümanlarla ilgili bilgiler burada takas ediliyordu.

11:11Öyle ki 1698'de Jonathan's Coffee House müdavimlerinden John Casting, bu kahvehanede hisse senetleri ve emtia fiyatları hakkında düzenli listeler yayınlamaya bile başlamıştı. Bu da zamanla modern borsa işlemlerinin başlangıcı olarak kabul edildi. Tüm bunların neticesinde kahvenin de bir lakabı vardı artık. Siyah altın.

11:36Elbette bu kadar topluma sirayet eden ve inanılmaz talep gören herhangi bir şey mutlaka ticaretin de merkezine oturacaktı. Kahvenin gördüğü talep bir noktada onu sömürgeciliğin de önemli bir öznesi haline getirmişti. Avrupa'nın güçlü devletleri bu değerli çekirdeği kontrol etmek için adeta dünyanın dört bir yanına yayılıyordu. Mesela Hollandalılar kahveyi Java adasına getirerek sömürgeci ticaretin temelini atmıştı.

12:05Bu sayede kahve, Arabistan'dan Latin Amerika'ya kadar çok geniş bir coğrafyada yetiştirilmeye başlandı. İşte bu kahvenin hikayesinde de önemli bir kırılma noktasıydı. Zira kahveye dair genelde ne kadar iyi şeylerden bahsetsek de sürecin epey karanlık bir yüzü de vardı. Kahve ekonomisi, yerel ve küresel politikaları da şekillendirmeye başlamıştı.

12:32Özellikle de 18. yüzyılda Fransa'nın Karayip kolonilerindeki kahve plantasyonları o bölgenin ekonomik ve sosyal yapasının temelini oluşturuyordu. Fakat ne yazık ki bu zenginlik kölelerin sırtından kazanılıyordu. Bir anlamda kölelik ve sömürgeciliğinde temel unsurlarından biri haline gelmişti kahve. Amerikan bağımsızlık savaşı sırasında ise politik bir simge haline geldi.

13:00Boston Çay Partisi'nden sonra Amerikan kolonilerinde kahve içmek İngiliz çayına bir alternatif olmuştu. Kahve artık Amerikan milliyetçiliğinin de bir ifadesi olarak kabul ediliyordu o yıllarda. Kahve içmek Amerikalılar için vatanseverlikle eş değerdi yani. 19. yüzyıldaysa endüstriyel devrimin çarkları arasında adeta bir ritüele dönüşmüştü kahve içmek. İşçiler için sabahın erken saatlerinde içilen bir fincan kahve, uzun ve yorucu çalışma saatlerine karşı bir güç kaynağıydı. 20. yüzyıla geldiğimizde ise sadece evde ya da kahvehanede değil, iş yerlerinde de hayatın merkezindeydi. Ofislerdeki kahve mulaları öyle alelade bir alışkanlık değil, başlı başına bir ritüele dönüşmüştü.

13:49beyaz yakalıların zihnini açan, mesainin ilk saatlerine nokta koyan bir başlangıç işlevi görüyordu artık kahve. Biliyorum bu içeceğe çok önem atfettiğimi düşünenler var aranızda. Fakat kahvenin tarihsel macerası birçok şeyin de tetikleyicisi olmuştu. Teknoloji çağı da bundan nasibini almıştı elbette. Hem de öncekilerden daha farklı bir şekilde.

14:14Silikon Vadisi'nin dahi çocuklarının da en çok tükettiği şeylerden birisiydi kahve. Öyle ki kod satırları kadar kahve de akıyordu buralarda. Startup ofisleri, kahve dükkanlarıyla iç içe geçmişti. Hekatonlar, fikir toplantıları, sunum provaları… Hepsi bir fincanın etrafında döner oldu. Yeni nesil kahveciler, farklı demleme yöntemleri, zincir markalar…

14:40Sosyal medyada bu kültürü aldı, cilaladı ve dünyaya yeniden sattı aslında. Ve artık kahve sadece bir içecek değil. Bir estetik, bir poz, hatta bir yaşam tarzının sembolü. Tüm bu sürecin sonunda kahve bir içecek olmaktan çıktı ve modern yaşamın bir yansıması oldu. Globalleşen dünyamızda iletişimin ve bağlantının bir simgesi haline geldi hatta.

15:08Farklı kültürler arasında bir köprü işlevi gördü de diyebiliriz. Evet, bugün ülkemizde hala kahvehaneler var. Fakat çoğu zaman öldürmekle anılıyor artık. Oysa tarihe baktığımızda bu mekanlarda fikirlerin yeşerdiği, devrimlerin mayalandığını görüyoruz. Bazı toplumlar bu alanları iyi değerlendirdi.

15:33Belki de mesele kahvehane değildi. Mesele bir araya gelip konuşacak cesareti ve fikri olan insanlardı. Bugün toplanma yerleri ise başka. Sosyal medya, podcastler, YouTube videoları. Fakat amaç aynı kalabilir. Değer üretmek.

15:53Evet kahve hala aynı kahve. Ama biz o fincanın etrafına ne koyduğumuza dikkat edersek belki yine bir devrim başlatabiliriz.