Tuhaf Salgınlar, Toplu Histeri Krizleri

1:30İlk dansçı rivayete göre Frau Trofea adında bir kadındı. Kocasına sinirlenip göbek atmaya başlamıştı. Fakat ona katılanların sayısı hızla arttı. Bu basit bir eğlence değildi çünkü dansçılar kendilerini durduramıyor, bitkin düşene kadar oynamaya devam ediyordu.

1:47Şehir idarecileri bu soruna bir çözüm bulamadılar. Başvurulan hekimler bunun kanın aşırı ısınmasından kaynaklanan bir hastalık olduğunu düşünüyor, yeterince dans ederlerse hastaların kanlarının soyacağını söylüyorlardı. Bu nedenle dans için özel alanlar tahsis edildi. Dans edenlere yardımcı olması için yardımcı dansçılar da görevlendirildi.

2:09Nasıl olsa insanlar bir yerden sonra danstan sıkılmalıydı. Fakat böyle olmadı. Dans edenler arasında düşüp bayılanlar hatta ölenler olmaya başladı. Rakamlar tartışmalı fakat günde 15 kişiye kadar kaybın yaşandığına dair anlatılar mevcut.

2:26Bu defa belediye dansı yasaklama yoluna gitti. Şansölye Sebastian Brandt'ın kaydettiğine göre yalnızca düğün ve ilk ayin kutlamalarında, o da saygın kimselerin evinde yalnız telli çalgılarla dans edilebilirdi. Kalan tüm danslar yasaklanmıştı. Bununla birlikte dansçılar tedavi için Saverne yakınlarındaki Azizvitus ziyaretgahına götürülmeye başlandı.

2:51Strasbourg'taki bu salgın bir ilk değildi aslında. Özellikle Ren Havzası ve Batı Almanya bu salgının merkezlerinden biriydi. Bu tuhaf salgından önce 1020'lerin başında Saksonya'da bir kilisenin etrafında dans eden gençlerin lanete yakalanıp bir sene boyunca dans ettikleri aktarılır. 1237'de yüzü aşkın çocuk, Erfurt'tan 20 kilometre uzaktaki Anstada kadar dans edip sıçrayarak ilerlemiş, bazıları bu yolda hayatını kaybetmişti.

3:221374'te salgın Ahen, Köln, Maastricht ve Liege gibi kentlerde birbirine yakın zamanlarda baş gösterdi. Bazıları bunun kim bilir hangi karanlık Pagani itikattan türemiş sapkın bir dini kalkışma olduğunu düşünürken bazıları bir hastalık olarak değerlendirmişti bunu. Öte yandan Strasbourg salgını çağdaş tarihi vesikalara geçmiş bir hadise olması açısından diğerlerinden ayrılıyor. Modern araştırmacılar salgının olası sebepleri arasında ergot ya da çavdar mahmuzu denen mantardan kaynaklanan zehirlenmeyi sayıyorlar.

3:58Buna göre insanlar farkında olmadan bu mantarla zehirlenmiş ve dans benzeri kasılma hareketleri yapmak zorunda kalmış olabilir. Nitekim salgının oldukça bölgesel olması da bu görüşü destekliyor. Buna karşın meseleyi açlık, salgın ve siyasi belirsizliklerin ortasında, psikolojileri yıpranan bir halkın kitlesel bir histerisi, adeta toplu bir çıldırma olarak değerlendirenler de mevcut elbette. Hastaların götürüldüğü ziyaretin azizi, aziz vitus, epilepsi, kasılmalar ve istemsiz hareketlerle ilişkilendirilen bir azizdir.

4:34Bir kişi durmaksızın dans etmeye başladıysa, onun Aziz Vitus tarafından lanetlendiği düşünülürdü. Bunun gibi İtalya'da Puglia bölgesinde Tarantizm denen pratikte Azizlerle ilişkilidir. Bu uygulamada biri örümcek tarafından sokulduğu düşünülen. Fakat Spiderman'e dönüşmek yerine kasılmalar geçiren hastalar uygun melodi bulunana kadar dans ettirilirdi.

4:58Hasta dans sırasında örümceğe benzer hareketler sergilerdi. Dolayısıyla dans hem bir ceza hem de bir arınma yöntemiydi. Bu bakımdan Almanya çevresinde gördüğümüz bu örnekler bir çeşit dini grubun histerik eylemleri de olabilir. Öte yandan dans çılgınlığının son örneği tamamen alakasız bir coğrafyada.

5:19Madagaskar'da Şubat 1863'de başladı. Dansçılar 1861'de ölen kraliçe 1. Rana Vallona'nın ruhunun kendilerine musallat olduğunu Veya onun tarafından görevlendirildiklerini söylüyorlardı. İddiaya göre Madagaskar'ın o günkü kralı 2. Radama ülkeyi misyonerlere ve Avrupalılara açarak büyük bir lanetin kapılarını aralamıştı.

5:43Hastalar bir domuz ya da şapka gördüklerinde muhtemelen Avrupalıları hatırladıklarından İzahay Mayıka evet hızlanıyoruz arkadaşlar diye bağırıyor ve daha seri bir biçimde dans ediyordu. Hareket o kadar büyüdü ki kral dansçılara saygı duyulmasını ve onları görenlerin şapkalarını çıkartmasını emretti. Fakat dans bitmedi. Nihayet 12 Mayıs 1863'te insanlar çılgıncasına dans ederken kral ikinci radama bir saray darbesiyle öldürüldü.

6:15Dansçılar da ortadan kaybolduğuna hikmetse. Bu belki de bunalan bir toplumun yaratıcı bir protesto biçimiydi. Bir toplumun ızdırabı hiç olmadık bir şekilde kendini gösteriyor, acı içindeki kitleler çareyi dans etmekte buluyor, toplumsal kriz kendini bir hastalık olarak gösteriyordu. Nitekim darbeden sonra kurulan hükümet tedbirliydi.

6:36Bir sene sonra yeniden dans furyası başlayınca hastaların zincire vurulmasına karar verildi ve insanlar belirtiler gösteren yakınlarına engel olmaya başladılar. Bu harekete son vermese de 1864 dans salgınını dizginledi. Madagaskarlılar 1877'de sağlık krizleri patlak verdiğinde, pirinç hasadında, sorunlar her baş gösterdiğinde yine Ramanenjana dedikleri bu dans çılgınlığına kapılıp durdular. Bugün dahi bu salgın tam olarak bitti zannetmeyin.

7:09Bu yılın Nisan ayında Mahajanga şehrindeki özel bir okulda 40 kız öğrencinin ambala velona yani canlı canlı hapsedilmek denilen bağırma, ağlama ve çırpınma nöbetleri geçirdiği kaydedildi. Okula gelen kilise temsilcileri kutsal sular ve dualarla gençleri sakinleştirmeye, kara büyüyle ilişkilendirilen bu tuhaf davranışı engellemeye çalıştılar. Ağlamak var, gülmek var. İnsanoğlu malum sosyal bir varlık.

7:42Bu sosyalliği temin eden en mühim şeylerden biri de empati duygumuz. Karşımızdaki biri mutsuzsa biz de mutsuz oluruz. Biri esnediğinde bizim de esniyesimiz gelir. Bazen bu empati abartılı noktalara ulaşır.

7:56Öyle ki istemsiz bir biçimde kendimizi belirli bir davranış durumunun içinde buluruz. Neticede insan zihni kolay manipüle olabilen bir yapı. Mesela boş bir hapı içtiğimizde baş ağrımızın geçtiğine bizi inandırabiliyor zihnimiz. Bu kırılganlık, kitlesel psikojenik rahatsızlık dediğimiz bir sosyo-psikolojik durumu da beraberinde getiriyor.

8:19Manipüle edilen zihnimiz bunu bedensel tepkilere yansıtabiliyor. Bunun enteresan bir örneği 1962'de Tanganyika'da, bugünkü Tanzanya'da görüldü. Bir kız okulunda başlayan gülme nöbetleri birkaç ay içerisinde başka okullara ve köylere yayıldı. Öğrenciler kontrolsüz bir biçimde gülüyor, ağlıyor, bağırıyor, kimi zaman korku içinde hareket ediyordu.

8:42Bu gülme krizi neşeli bir gülme hali değildi. İnsanlar komik bir şey yüzünden günlerce gülmüyordu. Gülme, ağlama ve korkuyla birlikte seyreden sıkıntı verici bir nöbetin bir parçasıydı. Yerel halkın Akajanja dediği bu salgından sayıları binleri bulan Tanzanyalı muzdarip oldu.

9:02Kimileri nükleer deneylerle kirlenen havayı, kimileri tarım ilaçlarını suçluyordu. Fakat doktorlar herhangi bir virütik etkene ya da zehirlenmeye tesadüf etmediler. Hastalık sadece sosyal etkileşimle yayılan psikolojik bir rahatsızlıktı. Benzer bir biçimde 1787'de Lancashire'daki Hudder Bridge Pamuk Fabrikası'nda bir kasılma salgını baş gösterdi.

9:25İlk olarak farelerden çok korkan genç bir kadın çalışana çalışma arkadaşları bir şaka yapmayı düşündüler. İş tulumunun içine bir fare yerleştirdiler. Fareyi fark eden genç kızcağız bir anda panikledi ve şiddetli kasılmalar geçirmeye başladı. Dönemin kayıtlarına göre bu kasılma 24 saat sürdü.

9:46Ertesi gün 3 işçi daha benzer nöbetler geçirdi. 17 Şubat'ta 6 kişi daha etkilendi. 19 Şubat'a gelindiğinde sayı 24'e yükselmişti. Salgın fabrikada çalışmanın durmasına sebebiyet verecek kadar mühimdi.

10:00İlk fabrikadan yaklaşık 8 kilometre uzaktaki bir başka fabrikada da benzer vakalar bildirildi. Bazı işçiler ilk hastaları hiç görmemiş, sadece söylentileri işitmişti. The Gentleman's Magazine dergisinde haber olan ve doktorlar tarafından incelenen bu vakanın sebebi hiçbir zaman anlaşılamadı. Uganda'da 1963 ve 71'de tekrar eden koşma salgını, 1965'te İngiltere'deki bayılma salgını, 1983'te Batı şeriyadaki zehirlenme paniği, bunların hepsi sosyal etkileşimin tuhaf göstergeleriydi.

10:36Empati kurulan kişiyi illaki bizzat görmek gerekmiyordu. Hastalığa dair haberleri duymak bile insana yetiyordu. Haliyle medya araçları da zamanla bu hastalıkların tetikleyicisi oldu. Söz gelimi Portekiz'de 2006 yılında popüler bir gençlik dizisinde öğrencilerin deri döküntüleri, baş dönmesi ve nefes alma güçlüğü yaşadığı bir bölüm yayımlandı.

11:00Dizinin genç ve sadık takipçileri kendilerini bu karakterlerle o kadar özdeş görüyordu ki ilerleyen günlerde yüzlerce öğrencinin benzer şikayetlerle doktora başvurduğu görüldü. 2019-2020 yıllarında COVID salgınının hepimizin hayatını etkilediği ve pek çoklarını sosyal medyaya bağımlı hale getirdiği günlerde de özellikle 13-16 yaşlarındaki kız çocuklarında aniden başlayan tik benzeri kasılmalar görüldü. 2021'de yayınlanan bir araştırmada 6 kız hastanın tümünün belirtiler başlamadan önce benzer tik hareketleri sergileyen aynı sosyal medya kişiliğinin videolarını izlemiş olduğu kaydedildi. Dolayısıyla sosyal medya figürleriyle kurulan parasosyal ilişkide bir hastalığın sebebi olabiliyordu.

11:52Dilerseniz meselenin tam bu noktasında, benle kurmuş olduğunuz parasosyal ilişki daha ileri gitmesin diye kısa bir mola zamanı tanıyayım sizlere. Bazen bir dış etken değil, bizzat hafızamız bizi yanıltır. Zihnimiz bulanır, halüsinasyonlara varan yanılsamalar yaşarız. Bu bazen tetiklenmiş bir korkunun bizi sürüklediği paranoya.

12:22Bazen bir asparagasla tetiklenen endişe. Bazense düpedüz yanlış anlama ya da hatırlamadır ve bu delüzyonlar bir müddet sonra kollektif yanılsamalara da dönüşebilir. 1692'de Salem'deki cadı yargılamaları sırasında sanıkların bir kısmı olay anında başka yerlerde olmalarına rağmen yargılandılar. Çünkü şahitlerin ifadesi görünmez varlıkların kendilerine saldırdığı ve belirli kişilerin ruhlarını gördükleri yönündeydi.

12:52Spectral Evidence yani hayaletimsi görüntülere dayanan, delil denen bu delille pek çok kişi mahkum edildi. Bir kişi bu nevi halüsinasyonlardan birini gördüğünde diğerleri de onu takip ya da taklit ediyordu. Bunun ilginç örneklerinden bir başkası da Birinci Dünya Savaşı sırasında Belçika'da yaşandı. 29 Eylül 1914'de gazeteci yazar Arthur Macken The Bowman adlı kısa bir hikaye yayınladı.

13:19Hikayede Aziz George'a yakaran İngiliz askerlerinin yardımına Egincourt Muharebesi'nin hayalet okçuları yetişiyordu. Öykü dönemin ruhunu yansıtan klasik bir öyküydü. Çünkü o günlerde İngiliz askerleri de Alman ordusu karşısında geri çekilmek zorunda kalmıştı. Mahen'in öyküsü sadece geri çekilen İngilizlere moral vermekle kalmamış, bir süre sonra zihinlere yeni bir fikir de ekmişti.

13:44Sonraki aylarda gazete ve dergilerde Mons'taki askerlerin gerçekten gökyüzünde melekler, ışıklı savaşçılar veya hayalet okçular gördüklerine ilişkin anlatılar dolaşmaya başladı. Üstelik hikayenin kendisi de değişmişti. Mahen'in hayalet okçuları giderek meleklere dönüşmüştü. Yazar 1915'te yayımladığı kitabında bütün bu anlatının kendi hayal gücünden çıktığını açıklamasına rağmen Birçok kişi olayın gerçekten yaşandığına inanmaya devam etti.

14:16Savaşın yarattığı travma ortamında kitlelerin bu nevi reaksiyonlar vermesine pek de şaşmamak lazım. Söz gelimi aynı günlerde oğlunu 1. Dünya Savaşı cephelerinde kaybeden Sir Arthur Cannon Doyle da çekildiği bir fotoğrafta oğlunun yüzünü gördüğüne inanacak, ardından ruhçuluğa olan merakı bu hadiseyle katlanacaktı. Sherlock Holmes serisi gibi mühim bir zeka ürününün yazarını, ruhçuluğa iten savaşın getirdiği hayal kırıklığı ve endişe atmosferiydi.

14:47Doyle oğlunun aslında ölmediğine, onunla iletişim kurmaya devam edebileceğine, bir kısım Avrupalı da savaşta kendilerine meleklerin yardım ettiğine inanmak istiyordu ve zihin bu inanca karşı kayıtsız kalmayacaktı. Asparagas korkularda bazen insanları görmedikleri şeyleri gördükleri yönünde aldatabilir. Mesela 1944 yılının Eylül ayında İllinoye eyaletindeki Matun kasabasında bazı insanlar gece evlerine giren gizemli bir saldırganın kendilerini zehirlediğini anlatmaya başladı. Saldırganın insanların pencerelerinden veya yatak odalarından içeriye uyuşturucu gaz verdiği söyleniyordu.

15:26Haber bir kere yayılınca vatandaşlar gördükleri sıradan hadiseleri bile saldırgana yormaya başladı. Şikayetçiler tatlı kokular, mide bulantısı, bacaklarda uyuşma ve geçici felç belirtileri bildirdi. Bazıları saldırganı gördüğünü, bazıları ise yalnızca kokusunu aldığını ileri sürüyordu. Kısa süre içinde kasabada büyük bir panik başladı.

15:49Polis karakolu ihbarlarla doldu. Silahlı mahalle devriyeleri ortaya çıktı. Bir kadın evinin yakınında bulduğu nemli bir kumaş parçasını kokladıktan sonra hastalandığını anlattı. Kumaş laboratuvarda incelendi fakat zehirli bir kimyasal bulunamadı.

16:04Dahası soruşturma sonunda bildirilen saldırıları gerçekleştiren bir zehirleyiciye ilişkin herhangi bir kanıt da ortaya konamadı. Bir sene sonra psikolog Donald Johnson, 1945'te yayımladığı çalışmada vakayı kitlesel korku ve telkin çevresinde değerlendirdi. Bu hadiseden 10 sene sonra bu defa Seattle'da otomobil camlarında tuhaf kırılmaların ve bozulmaların görüldüğü ihbarları dolaşmaya başladı. 1954'ün Mart ayında başlayan ihbarlar Nisan ayı geldiğinde 3000'i aşmış durumdaydı.

16:37Bu göçüklere dair ortaya atılan açıklamalar arasında hidrojen bombası denemelerinden kaynaklanan radyoaktif serpitti, kozmik ışınlar ve bilinmeyen böcekler vardı. Washington Üniversitesi'nden bir araştırmacı heyeti ihbara konu 84 otomobili inceleyerek çukurların büyük ölçüde normal kullanım sırasında oluştuğu sonucuna vardı. Öte yandan polis yeni otomobillerde bu hasarların çok daha seyrek olduğunu belirledi. Evet göçlükler hakikaten vardı fakat bunlar aynı anda oluşmamıştı.

17:09Sadece insanlar her gün baktıkları camların üzerindeki eski izleri haberlerden sonra ilk defa dikkatle incelemeye başlamış, göçükler insanların gözüne batmaya başlamıştı. Zihnimizin biricik olduğunu düşünmek bizi rahatlatıyor ve belli ki özel hissettiriyor. Ancak pek çoğumuzun zihni benzer durumlara benzer tepkiler verecek şekilde hareket ediyor. Bu da tüm bu tuhaf vakalara sebebiyet verebiliyor.

17:40Hatta zihinlerimiz kolektif bir biçimde sahte anılar üretebiliyor, saçmalayabiliyor. Bunun özel bir adı da var. Mandela etkisi. 2009 yılında Fiona Broome adlı paranormal araştırmacı, Güney Afrikalı lider Nelson Mandela'nın 1980'lerde hapishanede öldüğünü hatırladığını anlattı.

17:59Üstelik cenaze töreninin televizyonda yayınlandığını ve eşinin konuşmasını hatırladığını söylüyordu. İnternette başka insanlar da benzer hatıralara sahip olduklarını fark ettiler. Oysa Mandela 1990'da hapishaneden çıkmış, 94-99 yılları arasında Güney Afrika Cumhurbaşkanlığı yapmış ve 5 Aralık 2013'te ölmüştü. Broome bu ortak yanlış hatırlama olgusunu Mandela etkisi olarak adlandırdı.

18:282022'de Chicago Üniversitesi'nden araştırmacılar, Psychological Science dergisinde yayınladıkları araştırmada, popüler kültür görselleri üzerindeki mandala etkisini incelediler. İlk deneyde yüz katılımcıya ünlü karakterlerin ve logoların doğru ve değiştirilmiş versiyonları gösterildi. Araştırmacılar bazı görsellerin özellikle aynı yanlış biçimde hatırlandığını tespit etti. Örnek vermek gerekirse çocukluğunda Pokemon izleyenlere soralım.

18:57Pikachu'nun kuyruğunun ucunda siyah bir şerit var mıydı, yok muydu? Monopolinin sembolü olan ihtiyar adamın gözünde tek gözlü yani monokül bir gözlük var mıydı, yok muydu? Öte yandan Sovyetler Birliği'nin bayrağında bir yıldız var mıydı, yok muydu? Bu soruların ilk ikisine evet vardı, üçüncüsüne hayır yoktu diye cevap veriyorsanız siz de Mandela etkisine kapılmışsınız demektir.

19:25Üstelik bu hatalar yalnızca dikkatsizlikle açıklanamıyor. İnsanlar geçmişi yanlış hatırlamakla kalmıyor. bazen hiç yaşanmamış bir olaya ilişkin ayrıntılı, duygusal ve son derece inandırıcı hatıralar da oluşturabiliyorlar. Mesela 1986'da Uzay Meki Challenger'ın fırlatılışından 73 saniye sonra parçalanmasının ardından üniversite öğrencilerine haberi nerede nasıl öğrendikleri soruldu.

19:53Bu anketten iki sene sonra soru tekrarlandı. Öğrencilerin yaklaşık %25'inin sonraki anlatıları ilk kayıtlarıyla ciddi bir biçimde çelişiyordu. Yalnızca %7'sinin anlatısı ilk kayıtlarına neredeyse bütünüyle uyuyordu. Buna karşılık öğrencilerin önemli bir kısmı sonradan anlattıkları hatıralardan oldukça emindi.

20:15Örneğin bir öğrenci ilk kaydında haberi din dersindeyken öğrendiğini yazmıştı. 2,5 yıl sonra ise o da arkadaşıyla birlikte televizyondan öğrendiğini anlattı. Her iki anlatı da gayet ayrıntılıydı. Öğrenci haberi bu şekilde aldığına gerçekten inanıyordu.

20:30Bu tür anılara Flashbulb Memories, Flash Anılar deniyor. Zihnimiz çok sarsıcı bir olayın öğrenildiği ana ilişkin son derece canlı ve kesin görünen hatıralar yaratabiliyor özetle. Tüm bunlardan sonra zihninizin biraz yorulduğunu tahmin ediyorum. Muhtemelen neyi doğru hatırladığınıza dair bir endişe duymaya da başladınız.

20:54Oynatmaya az kaldı doktorum nerede dedirtmeden bu mevzuyu noktalayalım. Bir sonraki bölümümüzde görüşmek üzere. Hakla kalın, hukukla kalın, akılla kalın, sağlıcakla kalın.