Ey İstanbul! Şehrimizin esrarengiz atmosferinin sadece bir güzellikten ibaret olmadığını biliyor muydunuz? Asırlar boyu bu şehri afetlerden, haşerattan ve kötülüklerden koruduğuna inanılan tılsımlarla beraber yaşıyoruz oysa… Acaib ve Garaib bu bölümde, sizi İstanbul'un tılsımlarını keşfe çıkarıyor! Evliya Çelebi'nin hikayelerinden başlayarak İstanbul'un bin yıllık hafızasının derinliklerine iniyoruz. Şehrin sırlarına vakıf olmaya hazır olun; büyülü bir yolculuk bizleri bekliyor…

Tüm bölümler ve daha fazlası için ⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠podbeemedia.com⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠'u ziyaret et!



------ Podbee Sunar ------

Bu podcast reklam içermektedir.

Tarihte Acaib ve Garaib

Büyülü Bir Şehir: İstanbul'un Tılsımları 

İstanbul, tarih boyunca insanların dikkatini çeken, pek çoklarını da kendine aşık eden bir şehirdir malumunuz. Sık sık İstanbul hakkında büyülü şehir minvalinde tabirler kullanılır. Şehrin büyüleyici olduğu vurgulanır. Peki size şehrimizin gerçekten, kelimenin sözlük anlamıyla büyülü olduğunu söylesem? Evet, asırlar boyu İstanbul'un belirli tılsınlar tarafından korunduğuna inanılıyordu. Şehirdeki atların huysuzlanmaması, evlerin haşerattan uzak kalması, denizin salim olması gibi farklı niyetlerle ortaya konan bu tılsımlar, şehrimizin folkloründe önemli bir yer teşkil eder. Acayip ve Garaib'in bu bölümünde İstanbul'un tılsımlarını konuşacağız. Hazırsanız başlayalım. Bizantion'dan Konstantinopolis'e Bir Dor şehri olan Megara'dan gelip şehrimize yerleşen efsanevi kolonici Bizas mütevazı bir kasaba kurar, bugünkü Sarayburnu'nun üzerinde. Ancak kendisi mütevazı davranmaz ve adını şehre verir. Şehrin ilk isimlerinden biri Bizantion olur. Geleneksel kabul bu hadisenin M.Ö. 667'de yaşandığı yönündedir. Aradan neredeyse bin yıl geçer. Roma İmparatoru Büyük Konstantin, Asya ile Avrupa'yı birleştiren bu şehri başkent ilan eder. Adını da Nea Roma, yani Yeni Roma koyar. Ama zamanla şehir onun adıyla anılır, Konstantinopolis olur. Evliya Çelebi'ye göre bu kolonici Bizas'ın gerçek adı Pozantın Kral'dır. Konstantin'e ise Kostantin der ve der ki şehir yeniden inşa edildiğinde yedi iklimden marifet ehli buraya gelmiş, herkes hünerini imparatora göstermek için yarışmıştır. Onun cümleleriyle okuyalım. Ahali-i Kostantin ve Pozantin, afat-ı semaviye ve araziye-i dehr-i deniden masum, mazum ve mahfuz olmaları için her üstadı kamil, İstanbul'un yirmi yedi küh-i balâsı üzere yirmi yedi rasat butal samat ihtas ettiler. Yani 7 iklimden gelen üstadlar şehri karadan ve denizden gelecek afetlere karşı korumak için 27 tılsım tasarlamışlardı. Ama işin garibi Evliya Çelebi saydıkça bu rakam değişir. Ona göre 17'si karada 6'sı denizde olmak üzere toplam 23 tılsım vardır. Yetmezmiş gibi İslambol kalasını çeviren denizde her mil başında bir tane olmak üzere 24 ayrı tılsım daha kaydeder. Evliya'ya göre bu işin arkasında Konstantin başta olmak üzere şehrin gerçek sahipleri vardır. Yani İstanbul felaketlerden korunabilsin diye gizli tılsımlar ve muskalarla donatılmıştır. Bu tılsımların bir kısmı hala karşımıza çıkan Doğu Roma'nın anıtsal binalarıyla, sütunlarla ve heykellerle bağlantılı. Bugün İstanbul'un tarihi merkezinde gezinirken aslında farkında olmadan bu tılsımlara bakarız. Antik Medeniyetlerden Gelen Tılsım Anlayışı Kamusal alanlarda duran taşların ve anıtların tılsım yönü olduğuna dair inanç aslında çok eski bir inanç. Antik Yunan'da pek çok heykelin yalnızca süs olmadığına, konuştuğuna, ağladığına, bela okuduğuna ya da şehri koruduğuna inanılırdı. Yol kavşaklarındaki her madı verilen heykeller ya da tarlalardaki pan ve satir figürleri bunun eski örnekleri. Roma'da da aynı düşünce devam eder. Apotropik yani koruyucu özellik taşıdığına inanılan figürler yalnızca meydanlarda değil, insanların boyunlarında ya da evlerinde taşıyabilecekleri küçük heykelcikler halinde de görülür. Söz gelimi Truva şehrinin koruyucusu sayılan gökten indiği düşünülen ahşap Athena Pallas heykeli de böyleydi. Homeros'a göre Odysseus ve Diomedes, Truva'nın düşebilmesi için şehre gizlice girip bu Palladion'u yani Athena Pallas heykelini çalmışlardı. Aksi halde Truva düşmez, heykel tarafından korunurdu. Demek ki sadece küçük tılsımlar değil, bazı anıtlar ve kamusal binalar da tılsımlanabiliyordu. Geç antik çağın pagan mesihi Tiyanalı Apollonios bu işin önemli figürlerindendi. Manalas'ın tarihinde Domityan zamanında İstanbul'a gelen bu zatın pek çok yapıyı tılsımladığı anlatılır. Leyleklere, kurbağalara, Bayrampaşa deresine ve hatta atların huysuzluğuna karşı tılsımlar yaptığı söylenir bu pagan mesihinin. Keşiş Görgöz ise listeye akrep ve yılana karşı tılsımları da ekler. Belli ki bu tılsımlar kısmen de olsa işe yaramış. İbn-i Rüsteh gibi Müslüman kaynaklar, 9. yüzyıldan itibaren bu tılsımlar sayesinde Rum ülkesinde atların asla huysuzluk etmediğini ve buna benzer korunma hadiselerini kaydetmektedirler. Evliya Çelebi tılsımı sütunların peşinde Evliya Çelebi'den yaklaşık iki asır önce Gorgios Kodinos'un ya da Sahte Kodinos'un kaleme aldığı Patria Constantinopolis adlı eserde de benzer anlatılara denk geliyoruz. O da bazı sütunları özel olarak kaydetmekte. Mesela Truva'dan Atina'ya, oradan Roma'ya ve en sonunda Konstantinopolis'e miras kaldığına inanılan Tılsımlı Paladyon'un İmparator Konstantin tarafından şehrin merkezindeki sütuğuna yani bugünkü Çemberli Taş'ın altına gömüldüğü söylenir. Şehrimizin uğru işte burada saklıdır. Aynı sütün Evliya Çelebi'de de karşımıza çıkar. Fakat o, Kostantin'in tavuk pazarındaki sütün diye anlar bu sütünü. Ve rivayete göre üzerinde bir sığırcık kuşu, belki de Roma kartala heykeli vardır. Bu tılsımlı kuş senede bir kez kanat çırpıp ciyaklar. Sesini duyan kuşlar dört bir yandan toplanır, gagalarıyla bu sütünün dibine zeytin bırakır. O zeytinler de şehirdeki rahipler tarafından afiyetle tüketilir. Evliya bu sütunu şehrin kuruluşundan beri orada bilir. Bu da Truva'dan gelen Paladyon anlatısıyla birleşir. Şehrin ayakta kalması yine o tılsıma bağlanmıştır. Görüldüğü gibi evliyanın anlattığı 17 sütun ve 6 deniz tılsımı aslında geç antik çağdan devranılan inançların devamıdır. Eski dünyadan kalan anıtlar ve heykeller, özellikle de çok tanılı dönemin eserleri sonraki toplumlar için hep bir muammaa olmuştur. Pagan dünyanın anlam haritası olmadan bu yapıların neyi temsil ettiğini kavramak pek mümkün değildir doğrusu. Bu yüzden insanlar gördükleri bu anıtlara kendi duygu dünyalarına göre yeni anlamlar yüklemişlerdir. Mesela Mısır'daki Sfenks heykelini ele alalım. Müslüman toplum için büyüleyici ama aynı zamanda anlaşılmaz bir yapıydı. Rivayete göre halife, hakim bir emriyle bu Sfenks'e bir tılsım yerleştirmişti. Hatta eşyasını kaybedenler ''Ya Ebu'l-Hevv'' yani ''Ey korku babası'' diyerek Sfenks'ten yardım isterlermiş. Yine Apsug'daki bir tapınakta bulunan fare figürünün kil kopyaları, halk arasında fare ve haşeratı uzak tutmak için tılsım niyetine kullanılıyordu. İstanbul'da da benzer bir durum yaşandı aslına bakacak olursanız. Fagan dünyanın mirası olan inanışlar, şehrin görüntüsü defalarca değişse de, yeni dinler ve idareciler gelip gitse de ortadan kalkmadı. Sadece şekil değiştirdi ve yaşamaya devam etti. Hatta eski dünyanın bazı nesneleri, halkın hayal gücünde bambaşka bağlamlara oturdu, yeni anlatılara dönüştü. Bu anlatılara geçmeden önce kısa bir mola vermekte yarar var. Alametler ve kehanetler. Geleceği gösteren tılsımlar. Hipodromdaki ünlü Obelisk'in de benzer bir hikayesi vardır. Aslen Mısır'daki kardak tapınağından getirilmiş, Teodosyus zamanında 390 yılında İstanbul'a dikilmiş bir anıt bu. Şehrin halkı için bu taşın üzerindeki işaretlerin aslında hiyeroglif olduğunu anlamak elbette mümkün değildi o tarihte. Evliya Çelebi ise bu gizemli işaretleri İstanbul'un efsanevi kurucularından Madyanoğlu Yanko döneminde yaşamış bir kahine bağlar. Ona göre bu kahin, yıldız ilmini kullanarak dünyanın sonuna dek olacak olayları bu taşın dört köşesine işlemiştir. Her padişahın devrinde neler yaşanacağını, hangi sınıfların başa geçeceğini, şehrin ne zaman harap olacağını işaretlerle anlatmıştır bu taş, Evliya Çelebi'ye göre. Hatta o bu hiyarogriflere baktığı zaman sarıklı adamlar, yeniçeriler, bostancılar hatta baykuş figürleri görür. Bunların her biri bir alamet, bir kehanettir. Aslında geleceği gösteren taş anlatısı Bizans devrinde de vardı. Evliya Çelebi de aynı şekilde obeliskin üzerindeki hieroglifleri bir tür kehanet kitabesi gibi görüyordu, bu geleneğe işareten. Tılsımlara artık biraz daha yakından bakabiliriz. Tılsımlarımızdan bir tanesi, Fatih'teki Haseki Kadın Sokağı'nda bulunan Arkadyus sütunuydu. 401 yılında gotlara karşı kazanılan zaferin anısına dikilen bu sütünün üzerinde imparatorun bir heykeli vardı ve kabartmalar savaş sahnelerini gösteriyordu. Sütunun üzerindeki kabartmalar zamanla anlamları unutulunca Bizans halkı tarafından yine kehanet olarak yorumlanmıştı. Evliya Çelebi ise sütunu şehrin efsanevi kurucularından Madyanoğlu Yanko'ya bağlar. Ona göre bu stündeki tasvirler bu kralın Hindistan, Luristan ve Multan seferlerini anlatır. Hatta üzerinde bir peri sureti vardır. Yılda bir kez çığlık atar bu peri ve bütün kuşları öldürür. İstanbul halkı da bu kuşlardan yer. Rivayete göre heykel Hazreti Peygamber'in doğduğu gün parçalanmıştır. Göreceğiniz üzere Arkadyos'un görkemli tasviri Evliya Çelebi'nin anlatısında peri tılsımına dönüşmüştür. Saraçhane'deki Marciano sütunu da benzer bir şekilde üzerindeki kadın kabartmaları yüzünden Pozant'ın kralın bahtsız kızının mezarı olarak anılır. Nitekim bizler de bugün halen daha bu taşı kız taşı olarak biliyoruz. Kız taşının bir zamanlar şehri karıncalardan koruyan bir tılsım olduğuna inanılıyordu. Tılsımların en dikkat çekicilerinden biri de Sultanahmet'teki burma ya da yılanlı sütundur. Aslendelfi'deki Apollon Tapınağı'ndan gelen bu sütün, Perslere karşı kazanılan Plataia Zaferi'nin anısına dikilen üç başlı bir yılan figürünün parçasıdır aslında. Konstantin şehri yeniden kurarken sütünü hipodromun ortasına yerleştirmiştir. Sütünün üzerinde üç ejderbaşı bulunuyordu. 1510'larda Kemal Paşazade bu başlardan birinin kırıldığını, eskiden tam olduklarında şehirde yılan görünmediğini yazar. Evliya Çelebi'ye göre taşı kıran ikinci Selim'dir. Bir gün sarhoşken topuzuyla bu başı parçalamıştır. Hünarname ise bu işi Fatih'e atfeder. Fatih, hünarnameye göre diğer başları da kırmak istemiş fakat Ayasofya Patriği, hünkârım bu tılsımdır kırmayın diye yalvarınca bundan vazgeçmiş. Evliya Çelebi zamanında bu başlardan ikisi halen daha ayaktaydı. Hatta şöyle demektedir Evliya Çelebi, eğer öbür kellelerine bir zarar olursa İstanbul'u mahrumur berbat eder. Hasılı kelam, tılıs mı hâlâ müteessir bir temaşagâhtır. Bu başlardan diğer ikisine zarar gelecek olursa İstanbul'u yılanlar ve haşereder basar şeklinde bir ifade kullanıyor Evliya Çelebi. Öyle ya da böyle, bu başlar 1700'lerden sonra tamamen kaybolmuştur. Bugün yalnızca yarım bir parçasını İstanbul Arkeoloji Müzesi'nde ziyaret edebilirsiniz. Günümüzde ejderbaşları ortada yok ama görüleceği üzere İstanbul'un bir yılan sorunu da yok. Anlaşılan tılsım evliyanın korktuğu kadar güçlü değilmiş. Öte yandan Fatih'de Altı Mermer Semti'ne adını veren bugün ortadan kaybolmuş altı adet sütunda bir tılsımlar kataloğu gibidir adeta. Evliya Çelebi her birine ayrı bir hikaye atfeder. Ona göre bu taşları bilge üstadlar tılsım olsun diye dikmiştir. Bu sütunların aslında Beyazıt meydanındaki Teodosius ya da Tauros zafer takının kalıntıları olması muhtemel. Çünkü Bizans kaynakları Tauros forumunda Apollonius'un tılsımladığı sinek ve pire heykellerini kaydediyor. Bunlar sayesinde şehre pire ve sivrisinek giremezmiş, tahmin edeceğiniz üzere. Evliya da bunlardan birini sivrisineğe karşı Eflatun-u İlahi isimli bir bilgeye bağlar. Eflatun ismi muhtemelen Apollonios'un dönüştürülmüş halidir. Bundan başka Kavala Kalesi sahibi Filikos Hakim'in diktiği bir sütunun tepesinde Tunç'tan bir sinek heykeli olduğunu söyler. Bu heykel sürekli vızıldarmış ve bu sayede İstanbul'a tek bir sinek giremezmiş. Altı mermerdeki bir başka sütun da leylekli sütundur. Bu sütün güya meşhur doktor Hipokrat tarafından dikilmişmiş. Malum İstanbul'da leylekler hacı olarak bilinir. Kültürümüzde de önemli bir yer tutar. Peki neden leyleklere karşı tılsıma ihtiyaç duyulmuştur? Rivayete göre şehir bir gün işgale uğramış ve şehir halkı kendisini yılan dolu fıçılarla savunmuş. Düşman püskürtülmüş püskürtülmesine ama şehri bu defa yılan basmış. Poseidon da şehri kurtarmak için leylekler göndererek Bizantion halkına yardımcı olmuş. Fakat bu defa da leylekler baş belası olmuş. Ağızlarındaki yılanları düşürerek şehir halkını korkuya sevk etmişler. Nihayet Apollonios'un tılsımıyla sorun çözülmüş. Ağzında yılan taşıyan leylek figürü böylece İstanbul folklerine geçmiş. Bir başka efsanede daha farklı türden bir kehanetin konusudur ağzında yılan taşıyan leylek. Leyleğin ağzındaki yılan bir çana dokunacak, bu çanın tetiklemesiyle şehirdeki bütün çanlar çalacak ve İstanbul'un yıkılışı bu şekilde ilan edilecekmiş efsaneye göre. Altı mermerdeki sütunlara dönersek bunlardan bir diğeri horozlu sütundur. Çelebi'ye göre Sokrat Hakim yani Sokrates sütunun tepesine tunçtan bir horoz yapmıştır. Bu horoz her gün kanat çırpın öttükçe İstanbul'un tüm horozları da onunla birlikte ötermiş. Evliya hala İstanbul horozlarının diğer yerlerden önce kuk krik kuu diye öttüğünü sanki seher vaktidir essela diye uyuyanları uyandırdığını söyler. Altı mermerdeki bir diğer sütunda kurt sütünüdür. Pisagor'un diktiği rivayet olunan bu sütün sayesinde şekirde koyunla kurt beraber gezer, birbirine ilişmezmiş. Muhtemelen bu kurt heykeli Roma'nın simgesi olan Remus ve Romulus'u emziren dişi kurt heykelinin bir devamıydı. Bu heykelin Latinler tarafından 4. Haçlı Seferi sırasında yağmalandığı düşünülüyor. Ve aslında hipodromda bulunan bir heykeldi bu. Ne var ki Evliya Çelebi'ye gelene kadar bu şekilde dönüşmüştü romanın bu meşhur kurdu. Son sütunlarımız genç ve yaşlı çift sütunlarıdır altı mermerdeki. Aristoteles'in diktiği genç çift sütunu kavga eden çiftlerin arasını bulur. Hekim Galen'in bizdeki ifadesiyle Calinus'un diktiği yaşlı çift sütunu ise geçinemeyen yaşlıların kolayca ayrılmasını sağlar. gelip sütuna sarılıyordunuz ve etkisini gösteriyordu. Böyle bir tısımdı bu genç ve yaşlı çift sütunları. Evliya Çelebi, altı mermerde bulunan saydığımız tüm bu sütunların Peygamberimizin doğduğu gün ortadan kalktığını ifade etmekte. Bir zamanlar Ayasofya'nın yanında bir Jüstinyen sütunu bulunuyordu. Sütün üzerinde İmparatoru atının üzerinde resmeden bir heykel bulunmaktaydı. Bizanslılar bu tunç at ayakta durdukça şehir bizimdir diye inanıyorlardı. Ayrıca sütunun vebaya karşı bir tılsım olduğuna kaniydiler. Şehri fetheden Fatih bu iddiaları boşa çıkarmak için sütünü eriterek top yaptırmıştı. Evliya Çelebi ise bu veba sütününün Sultan Bayezid devrinde yıktırılıp yerine hamam yapıldığını kaydeder. Hatta sütünün yıkıldığı gün sultanın bir oğlunun da vebadan öldüğünü söyler. Muhtemelen Evliya Çelebi gerçekten de hamamın temelinde kendisinden parçalar kullanılan Teodosius sütünüyle Justinyen sütününü birbirine karıştırmakta ancak ortaya böyle leziz bir hikaye çıkmaktadır. Sultan Ahmet Camii'nin batısında bulunan Örme Sütun ise Evliya Çelebi'nin muhayyilesinde Milyon Par adıyla ortaya çıkar. Konstantin şehri inşa ettiğinde yedi iklim şehirlerinin her birinden 300 kere 100 bin değerli taş getirtilmiş. Bunları bir mıknatısla birleştirmiş İmparator Konstantin, bu nedenle bu taşa Milyon Par yani Milyon Parça denilmiş. Gerçekten de bu örme sütün 4. yüzyıla kadar uzanan bir yapı, İmparator Konstantin devrinde dikilmiş olabilir. Bu yapıda yeniçeriler çevikliklerini göstermek için tırmanış denemeleri yaparlarmış. Evliya Çelebi bunlardan başka Eğrikapı'da bir kıvılcım sütunu olduğunu, Mahayilaki adında bir hikmet sahibinin diktiği siyah renkli bu sütünün üzerinde Tunç'tan bir ifrit heykelinin olduğunu, buradan ateş alıp eve götürenlerin hayatları boyunca ateşe ihtiyaç duymadıklarını söyler. Tılsımlar arasında gizemli bir mağara da vardır. Evliya, Zeyrek'teki Pantokrator Kilisesi'nin sarnacını Karakoncalos Mağarası olarak resmeder. Karakoncalos, Anadolu'da ve İstanbul'da halk kültüründe bildiğimiz varlıklarda. Mesela Bendeniz'de küçükken Karaboboç geliyor diye korkutulduğumuzu hatırlarım. Bu canavarların zemheri soğuklarında sokağa çıktığına inanılırdı. Bu yaratıklar halkı çevirip sorular sorarlarmış. Cevabı bilemezseniz ya da içinde kara geçen bir cevap veremezseniz kara goncolos sizi yaralarmış. Evliya işte bu yaratıkların Zeyrek'teki mağarada zapt edildiğini aktarır bize. Kara tılsımlarının sonuncusu Ayasofya'daki Çukur Çeşme'nin yakınında bulunduğu söylenen dört melek tasviridir. Ayasofya Kubbesi'nde Serafin meleklerine ait tasvilerin bulunduğunu biliyoruz. Ancak Evliya bunları mı kastediyor? Orası pek net değil. Evliya'ya göre dört adet beyaz mermerden yüksek sütunlar üzere bile ateşbih yani benzetme olmaksız Cebrail, İsrafil, Mikail ve Azrail meleklerinin heykelleri var idi. Biri doğuya, biri batıya, biri kuzeye, biri güneye yönelmiş dururlardı. Yılda bir kere Cebrail sureti kanat kakıp sayha uğursa, doğu tarafı bolluk olur derlerdi. İsrafil sureti kanat uğursa, batıda kıtlık olur derlerdi. Mikail sayha uğursa, kuzey tarafında bir isyancı çıkar derlerdi. Azrail sayha uğursa, bütün dünyada veba olur diye korkarlardı. Deniz Tılsımları ve Efsaneler Göreceğiniz üzere Evliya Çelebi asırlar boyunca taşınmış bütün hatıraları ve efsaneleri kendi muhayyelesiyle birleştirip kara tılsımlarını böyle aktarır. Bunların yanında bir de deniz tılsımları vardır. Bunların dördü düşman gemilerini ateşle yakan ya da engelleyen sihirli figürlerdir. Tophane ve Kadırga'da Tunç'tan birer gemi, Sarayburnu'nda Tunç'tan bir dev, Çatladıkapı'da ise üç başlı bir ejder bulunurdu. Sarayburnu'ndaki başka bir sütun da bambaşka bir işe yarıyordu. Hamsi bolluğuna. Üzerinde balık tasvirleri olan bu sütün sayesinde Marmara denizinde hamsi eksik olmazdı. Altıncı deniz sütünü ise kış aylarının en çetin zamanı olan Erbayin yani Zemheri'de işe yarardı. 22 Aralık'la 31 Ocak arasında o 40 gün boyunca balıklar sahile kadar gelir ve adeta İstanbulluların onları avlamasını beklerdi. Rivayete göre bu sütün diğerleri gibi peygamberimizin doğum gününde yıkılmış. Ama üzerindeki tılsımlı figürler de suya düştüğü için hala etkisi sürüyormuş. Evliya Çelebi zamanında bu tılsımların etkisi sürse de Marmara Denizi'nde günden güne balıkların azalmaya başladığını da kaydetmiş olalım. Evet efendim, böylece İstanbul'un tılsımlarını eski tabirle efradını camii, ayarını mani anlatmaya gayret ettik. Bu bahsi kapatırken İstanbul gezilerinizde daha dikkatli olmanızı tavsiye ederim. Kim bilir belki bir tılsıma bakıyorsunuzdur. Hakla kalın, hukukla kalın, tılsımla kalın, sağlıcakla kalın efendim.

İstanbul, tarih boyunca insanların dikkatini çeken, pek çoklarını da kendine aşık eden bir şehirdir malumunuz. Sık sık İstanbul hakkında büyülü şehir minvalinde tabirler kullanılır. Şehrin büyüleyici olduğu vurgulanır. Peki size şehrimizin gerçekten, kelimenin sözlük anlamıyla büyülü olduğunu söylesem? Evet, asırlar boyu İstanbul'un belirli tılsınlar tarafından korunduğuna inanılıyordu.

Şehirdeki atların huysuzlanmaması, evlerin haşerattan uzak kalması, denizin salim olması gibi farklı niyetlerle ortaya konan bu tılsımlar, şehrimizin folkloründe önemli bir yer teşkil eder. Acayip ve Garaib'in bu bölümünde İstanbul'un tılsımlarını konuşacağız. Hazırsanız başlayalım.

Bir Dor şehri olan Megara'dan gelip şehrimize yerleşen efsanevi kolonici Bizas mütevazı bir kasaba kurar, bugünkü Sarayburnu'nun üzerinde. Ancak kendisi mütevazı davranmaz ve adını şehre verir. Şehrin ilk isimlerinden biri Bizantion olur.

Geleneksel kabul bu hadisenin M.Ö. 667'de yaşandığı yönündedir. Aradan neredeyse bin yıl geçer. Roma İmparatoru Büyük Konstantin, Asya ile Avrupa'yı birleştiren bu şehri başkent ilan eder. Adını da Nea Roma, yani Yeni Roma koyar. Ama zamanla şehir onun adıyla anılır, Konstantinopolis olur. Evliya Çelebi'ye göre bu kolonici Bizas'ın gerçek adı Pozantın Kral'dır.

Konstantin'e ise Kostantin der ve der ki şehir yeniden inşa edildiğinde yedi iklimden marifet ehli buraya gelmiş, herkes hünerini imparatora göstermek için yarışmıştır.

Onun cümleleriyle okuyalım. Ahali-i Kostantin ve Pozantin, afat-ı semaviye ve araziye-i dehr-i deniden masum, mazum ve mahfuz olmaları için her üstadı kamil, İstanbul'un yirmi yedi küh-i balâsı üzere yirmi yedi rasat butal samat ihtas ettiler.

Yani 7 iklimden gelen üstadlar şehri karadan ve denizden gelecek afetlere karşı korumak için 27 tılsım tasarlamışlardı. Ama işin garibi Evliya Çelebi saydıkça bu rakam değişir. Ona göre 17'si karada 6'sı denizde olmak üzere toplam 23 tılsım vardır.

Yetmezmiş gibi İslambol kalasını çeviren denizde her mil başında bir tane olmak üzere 24 ayrı tılsım daha kaydeder. Evliya'ya göre bu işin arkasında Konstantin başta olmak üzere şehrin gerçek sahipleri vardır. Yani İstanbul felaketlerden korunabilsin diye gizli tılsımlar ve muskalarla donatılmıştır.

Bu tılsımların bir kısmı hala karşımıza çıkan Doğu Roma'nın anıtsal binalarıyla, sütunlarla ve heykellerle bağlantılı. Bugün İstanbul'un tarihi merkezinde gezinirken aslında farkında olmadan bu tılsımlara bakarız. Antik Medeniyetlerden Gelen Tılsım Anlayışı

Kamusal alanlarda duran taşların ve anıtların tılsım yönü olduğuna dair inanç aslında çok eski bir inanç. Antik Yunan'da pek çok heykelin yalnızca süs olmadığına, konuştuğuna, ağladığına, bela okuduğuna ya da şehri koruduğuna inanılırdı.

Yol kavşaklarındaki her madı verilen heykeller ya da tarlalardaki pan ve satir figürleri bunun eski örnekleri. Roma'da da aynı düşünce devam eder. Apotropik yani koruyucu özellik taşıdığına inanılan figürler yalnızca meydanlarda değil, insanların boyunlarında ya da evlerinde taşıyabilecekleri küçük heykelcikler halinde de görülür.

Söz gelimi Truva şehrinin koruyucusu sayılan gökten indiği düşünülen ahşap Athena Pallas heykeli de böyleydi. Homeros'a göre Odysseus ve Diomedes, Truva'nın düşebilmesi için şehre gizlice girip bu Palladion'u yani Athena Pallas heykelini çalmışlardı. Aksi halde Truva düşmez, heykel tarafından korunurdu. Demek ki sadece küçük tılsımlar değil, bazı anıtlar ve kamusal binalar da tılsımlanabiliyordu.

Geç antik çağın pagan mesihi Tiyanalı Apollonios bu işin önemli figürlerindendi. Manalas'ın tarihinde Domityan zamanında İstanbul'a gelen bu zatın pek çok yapıyı tılsımladığı anlatılır. Leyleklere, kurbağalara, Bayrampaşa deresine ve hatta atların huysuzluğuna karşı tılsımlar yaptığı söylenir bu pagan mesihinin.

Keşiş Görgöz ise listeye akrep ve yılana karşı tılsımları da ekler. Belli ki bu tılsımlar kısmen de olsa işe yaramış. İbn-i Rüsteh gibi Müslüman kaynaklar, 9. yüzyıldan itibaren bu tılsımlar sayesinde Rum ülkesinde atların asla huysuzluk etmediğini ve buna benzer korunma hadiselerini kaydetmektedirler. Evliya Çelebi tılsımı sütunların peşinde

Evliya Çelebi'den yaklaşık iki asır önce Gorgios Kodinos'un ya da Sahte Kodinos'un kaleme aldığı Patria Constantinopolis adlı eserde de benzer anlatılara denk geliyoruz. O da bazı sütunları özel olarak kaydetmekte.

Mesela Truva'dan Atina'ya, oradan Roma'ya ve en sonunda Konstantinopolis'e miras kaldığına inanılan Tılsımlı Paladyon'un İmparator Konstantin tarafından şehrin merkezindeki sütuğuna yani bugünkü Çemberli Taş'ın altına gömüldüğü söylenir. Şehrimizin uğru işte burada saklıdır.

Aynı sütün Evliya Çelebi'de de karşımıza çıkar. Fakat o, Kostantin'in tavuk pazarındaki sütün diye anlar bu sütünü. Ve rivayete göre üzerinde bir sığırcık kuşu, belki de Roma kartala heykeli vardır. Bu tılsımlı kuş senede bir kez kanat çırpıp ciyaklar. Sesini duyan kuşlar dört bir yandan toplanır, gagalarıyla bu sütünün dibine zeytin bırakır.

O zeytinler de şehirdeki rahipler tarafından afiyetle tüketilir. Evliya bu sütunu şehrin kuruluşundan beri orada bilir. Bu da Truva'dan gelen Paladyon anlatısıyla birleşir. Şehrin ayakta kalması yine o tılsıma bağlanmıştır.

Görüldüğü gibi evliyanın anlattığı 17 sütun ve 6 deniz tılsımı aslında geç antik çağdan devranılan inançların devamıdır. Eski dünyadan kalan anıtlar ve heykeller, özellikle de çok tanılı dönemin eserleri sonraki toplumlar için hep bir muammaa olmuştur. Pagan dünyanın anlam haritası olmadan bu yapıların neyi temsil ettiğini kavramak pek mümkün değildir doğrusu.

Bu yüzden insanlar gördükleri bu anıtlara kendi duygu dünyalarına göre yeni anlamlar yüklemişlerdir. Mesela Mısır'daki Sfenks heykelini ele alalım. Müslüman toplum için büyüleyici ama aynı zamanda anlaşılmaz bir yapıydı. Rivayete göre halife, hakim bir emriyle bu Sfenks'e bir tılsım yerleştirmişti. Hatta eşyasını kaybedenler ''Ya Ebu'l-Hevv'' yani ''Ey korku babası'' diyerek Sfenks'ten yardım isterlermiş.

Yine Apsug'daki bir tapınakta bulunan fare figürünün kil kopyaları, halk arasında fare ve haşeratı uzak tutmak için tılsım niyetine kullanılıyordu. İstanbul'da da benzer bir durum yaşandı aslına bakacak olursanız.

Fagan dünyanın mirası olan inanışlar, şehrin görüntüsü defalarca değişse de, yeni dinler ve idareciler gelip gitse de ortadan kalkmadı. Sadece şekil değiştirdi ve yaşamaya devam etti. Hatta eski dünyanın bazı nesneleri, halkın hayal gücünde bambaşka bağlamlara oturdu, yeni anlatılara dönüştü. Bu anlatılara geçmeden önce kısa bir mola vermekte yarar var.

Alametler ve kehanetler. Geleceği gösteren tılsımlar. Hipodromdaki ünlü Obelisk'in de benzer bir hikayesi vardır. Aslen Mısır'daki kardak tapınağından getirilmiş, Teodosyus zamanında 390 yılında İstanbul'a dikilmiş bir anıt bu.

Şehrin halkı için bu taşın üzerindeki işaretlerin aslında hiyeroglif olduğunu anlamak elbette mümkün değildi o tarihte. Evliya Çelebi ise bu gizemli işaretleri İstanbul'un efsanevi kurucularından Madyanoğlu Yanko döneminde yaşamış bir kahine bağlar.

Ona göre bu kahin, yıldız ilmini kullanarak dünyanın sonuna dek olacak olayları bu taşın dört köşesine işlemiştir. Her padişahın devrinde neler yaşanacağını, hangi sınıfların başa geçeceğini, şehrin ne zaman harap olacağını işaretlerle anlatmıştır bu taş, Evliya Çelebi'ye göre.

Hatta o bu hiyarogriflere baktığı zaman sarıklı adamlar, yeniçeriler, bostancılar hatta baykuş figürleri görür. Bunların her biri bir alamet, bir kehanettir. Aslında geleceği gösteren taş anlatısı Bizans devrinde de vardı.

Evliya Çelebi de aynı şekilde obeliskin üzerindeki hieroglifleri bir tür kehanet kitabesi gibi görüyordu, bu geleneğe işareten. Tılsımlara artık biraz daha yakından bakabiliriz. Tılsımlarımızdan bir tanesi, Fatih'teki Haseki Kadın Sokağı'nda bulunan Arkadyus sütunuydu. 401 yılında gotlara karşı kazanılan zaferin anısına dikilen bu sütünün üzerinde imparatorun bir heykeli vardı ve kabartmalar savaş sahnelerini gösteriyordu.

Sütunun üzerindeki kabartmalar zamanla anlamları unutulunca Bizans halkı tarafından yine kehanet olarak yorumlanmıştı. Evliya Çelebi ise sütunu şehrin efsanevi kurucularından Madyanoğlu Yanko'ya bağlar.

Ona göre bu stündeki tasvirler bu kralın Hindistan, Luristan ve Multan seferlerini anlatır. Hatta üzerinde bir peri sureti vardır. Yılda bir kez çığlık atar bu peri ve bütün kuşları öldürür. İstanbul halkı da bu kuşlardan yer. Rivayete göre heykel Hazreti Peygamber'in doğduğu gün parçalanmıştır. Göreceğiniz üzere Arkadyos'un görkemli tasviri Evliya Çelebi'nin anlatısında peri tılsımına dönüşmüştür.

Saraçhane'deki Marciano sütunu da benzer bir şekilde üzerindeki kadın kabartmaları yüzünden Pozant'ın kralın bahtsız kızının mezarı olarak anılır. Nitekim bizler de bugün halen daha bu taşı kız taşı olarak biliyoruz. Kız taşının bir zamanlar şehri karıncalardan koruyan bir tılsım olduğuna inanılıyordu.

Tılsımların en dikkat çekicilerinden biri de Sultanahmet'teki burma ya da yılanlı sütundur. Aslendelfi'deki Apollon Tapınağı'ndan gelen bu sütün, Perslere karşı kazanılan Plataia Zaferi'nin anısına dikilen üç başlı bir yılan figürünün parçasıdır aslında. Konstantin şehri yeniden kurarken sütünü hipodromun ortasına yerleştirmiştir. Sütünün üzerinde üç ejderbaşı bulunuyordu.

1510'larda Kemal Paşazade bu başlardan birinin kırıldığını, eskiden tam olduklarında şehirde yılan görünmediğini yazar. Evliya Çelebi'ye göre taşı kıran ikinci Selim'dir. Bir gün sarhoşken topuzuyla bu başı parçalamıştır.

Hünarname ise bu işi Fatih'e atfeder. Fatih, hünarnameye göre diğer başları da kırmak istemiş fakat Ayasofya Patriği, hünkârım bu tılsımdır kırmayın diye yalvarınca bundan vazgeçmiş. Evliya Çelebi zamanında bu başlardan ikisi halen daha ayaktaydı. Hatta şöyle demektedir Evliya Çelebi, eğer öbür kellelerine bir zarar olursa İstanbul'u mahrumur berbat eder.

Hasılı kelam, tılıs mı hâlâ müteessir bir temaşagâhtır. Bu başlardan diğer ikisine zarar gelecek olursa İstanbul'u yılanlar ve haşereder basar şeklinde bir ifade kullanıyor Evliya Çelebi. Öyle ya da böyle, bu başlar 1700'lerden sonra tamamen kaybolmuştur. Bugün yalnızca yarım bir parçasını İstanbul Arkeoloji Müzesi'nde ziyaret edebilirsiniz.

Günümüzde ejderbaşları ortada yok ama görüleceği üzere İstanbul'un bir yılan sorunu da yok. Anlaşılan tılsım evliyanın korktuğu kadar güçlü değilmiş. Öte yandan Fatih'de Altı Mermer Semti'ne adını veren bugün ortadan kaybolmuş altı adet sütunda bir tılsımlar kataloğu gibidir adeta. Evliya Çelebi her birine ayrı bir hikaye atfeder. Ona göre bu taşları bilge üstadlar tılsım olsun diye dikmiştir.

Bu sütunların aslında Beyazıt meydanındaki Teodosius ya da Tauros zafer takının kalıntıları olması muhtemel. Çünkü Bizans kaynakları Tauros forumunda Apollonius'un tılsımladığı sinek ve pire heykellerini kaydediyor.

Bunlar sayesinde şehre pire ve sivrisinek giremezmiş, tahmin edeceğiniz üzere. Evliya da bunlardan birini sivrisineğe karşı Eflatun-u İlahi isimli bir bilgeye bağlar. Eflatun ismi muhtemelen Apollonios'un dönüştürülmüş halidir. Bundan başka Kavala Kalesi sahibi Filikos Hakim'in diktiği bir sütunun tepesinde Tunç'tan bir sinek heykeli olduğunu söyler.

Bu heykel sürekli vızıldarmış ve bu sayede İstanbul'a tek bir sinek giremezmiş. Altı mermerdeki bir başka sütun da leylekli sütundur. Bu sütün güya meşhur doktor Hipokrat tarafından dikilmişmiş. Malum İstanbul'da leylekler hacı olarak bilinir. Kültürümüzde de önemli bir yer tutar. Peki neden leyleklere karşı tılsıma ihtiyaç duyulmuştur?

Rivayete göre şehir bir gün işgale uğramış ve şehir halkı kendisini yılan dolu fıçılarla savunmuş. Düşman püskürtülmüş püskürtülmesine ama şehri bu defa yılan basmış. Poseidon da şehri kurtarmak için leylekler göndererek Bizantion halkına yardımcı olmuş. Fakat bu defa da leylekler baş belası olmuş. Ağızlarındaki yılanları düşürerek şehir halkını korkuya sevk etmişler. Nihayet Apollonios'un tılsımıyla sorun çözülmüş.

Ağzında yılan taşıyan leylek figürü böylece İstanbul folklerine geçmiş. Bir başka efsanede daha farklı türden bir kehanetin konusudur ağzında yılan taşıyan leylek. Leyleğin ağzındaki yılan bir çana dokunacak, bu çanın tetiklemesiyle şehirdeki bütün çanlar çalacak ve İstanbul'un yıkılışı bu şekilde ilan edilecekmiş efsaneye göre.

Altı mermerdeki sütunlara dönersek bunlardan bir diğeri horozlu sütundur. Çelebi'ye göre Sokrat Hakim yani Sokrates sütunun tepesine tunçtan bir horoz yapmıştır. Bu horoz her gün kanat çırpın öttükçe İstanbul'un tüm horozları da onunla birlikte ötermiş. Evliya hala İstanbul horozlarının diğer yerlerden önce kuk krik kuu diye öttüğünü sanki seher vaktidir essela diye uyuyanları uyandırdığını söyler.

Altı mermerdeki bir diğer sütunda kurt sütünüdür. Pisagor'un diktiği rivayet olunan bu sütün sayesinde şekirde koyunla kurt beraber gezer, birbirine ilişmezmiş. Muhtemelen bu kurt heykeli Roma'nın simgesi olan Remus ve Romulus'u emziren dişi kurt heykelinin bir devamıydı. Bu heykelin Latinler tarafından 4. Haçlı Seferi sırasında yağmalandığı düşünülüyor. Ve aslında hipodromda bulunan bir heykeldi bu.

Ne var ki Evliya Çelebi'ye gelene kadar bu şekilde dönüşmüştü romanın bu meşhur kurdu. Son sütunlarımız genç ve yaşlı çift sütunlarıdır altı mermerdeki. Aristoteles'in diktiği genç çift sütunu kavga eden çiftlerin arasını bulur. Hekim Galen'in bizdeki ifadesiyle Calinus'un diktiği yaşlı çift sütunu ise geçinemeyen yaşlıların kolayca ayrılmasını sağlar.

gelip sütuna sarılıyordunuz ve etkisini gösteriyordu. Böyle bir tısımdı bu genç ve yaşlı çift sütunları. Evliya Çelebi, altı mermerde bulunan saydığımız tüm bu sütunların Peygamberimizin doğduğu gün ortadan kalktığını ifade etmekte. Bir zamanlar Ayasofya'nın yanında bir Jüstinyen sütunu bulunuyordu. Sütün üzerinde İmparatoru atının üzerinde resmeden bir heykel bulunmaktaydı.

Bizanslılar bu tunç at ayakta durdukça şehir bizimdir diye inanıyorlardı. Ayrıca sütunun vebaya karşı bir tılsım olduğuna kaniydiler. Şehri fetheden Fatih bu iddiaları boşa çıkarmak için sütünü eriterek top yaptırmıştı.

Evliya Çelebi ise bu veba sütününün Sultan Bayezid devrinde yıktırılıp yerine hamam yapıldığını kaydeder. Hatta sütünün yıkıldığı gün sultanın bir oğlunun da vebadan öldüğünü söyler. Muhtemelen Evliya Çelebi gerçekten de hamamın temelinde kendisinden parçalar kullanılan Teodosius sütünüyle Justinyen sütününü birbirine karıştırmakta ancak ortaya böyle leziz bir hikaye çıkmaktadır.

Sultan Ahmet Camii'nin batısında bulunan Örme Sütun ise Evliya Çelebi'nin muhayyilesinde Milyon Par adıyla ortaya çıkar. Konstantin şehri inşa ettiğinde yedi iklim şehirlerinin her birinden 300 kere 100 bin değerli taş getirtilmiş. Bunları bir mıknatısla birleştirmiş İmparator Konstantin, bu nedenle bu taşa Milyon Par yani Milyon Parça denilmiş.

Gerçekten de bu örme sütün 4. yüzyıla kadar uzanan bir yapı, İmparator Konstantin devrinde dikilmiş olabilir. Bu yapıda yeniçeriler çevikliklerini göstermek için tırmanış denemeleri yaparlarmış.

Evliya Çelebi bunlardan başka Eğrikapı'da bir kıvılcım sütunu olduğunu, Mahayilaki adında bir hikmet sahibinin diktiği siyah renkli bu sütünün üzerinde Tunç'tan bir ifrit heykelinin olduğunu, buradan ateş alıp eve götürenlerin hayatları boyunca ateşe ihtiyaç duymadıklarını söyler.

Tılsımlar arasında gizemli bir mağara da vardır. Evliya, Zeyrek'teki Pantokrator Kilisesi'nin sarnacını Karakoncalos Mağarası olarak resmeder. Karakoncalos, Anadolu'da ve İstanbul'da halk kültüründe bildiğimiz varlıklarda. Mesela Bendeniz'de küçükken Karaboboç geliyor diye korkutulduğumuzu hatırlarım. Bu canavarların zemheri soğuklarında sokağa çıktığına inanılırdı.

Bu yaratıklar halkı çevirip sorular sorarlarmış. Cevabı bilemezseniz ya da içinde kara geçen bir cevap veremezseniz kara goncolos sizi yaralarmış. Evliya işte bu yaratıkların Zeyrek'teki mağarada zapt edildiğini aktarır bize. Kara tılsımlarının sonuncusu Ayasofya'daki Çukur Çeşme'nin yakınında bulunduğu söylenen dört melek tasviridir.

Ayasofya Kubbesi'nde Serafin meleklerine ait tasvilerin bulunduğunu biliyoruz. Ancak Evliya bunları mı kastediyor? Orası pek net değil. Evliya'ya göre dört adet beyaz mermerden yüksek sütunlar üzere bile ateşbih yani benzetme olmaksız Cebrail, İsrafil, Mikail ve Azrail meleklerinin heykelleri var idi.

Biri doğuya, biri batıya, biri kuzeye, biri güneye yönelmiş dururlardı. Yılda bir kere Cebrail sureti kanat kakıp sayha uğursa, doğu tarafı bolluk olur derlerdi. İsrafil sureti kanat uğursa, batıda kıtlık olur derlerdi. Mikail sayha uğursa, kuzey tarafında bir isyancı çıkar derlerdi. Azrail sayha uğursa, bütün dünyada veba olur diye korkarlardı. Deniz Tılsımları ve Efsaneler

Göreceğiniz üzere Evliya Çelebi asırlar boyunca taşınmış bütün hatıraları ve efsaneleri kendi muhayyelesiyle birleştirip kara tılsımlarını böyle aktarır. Bunların yanında bir de deniz tılsımları vardır. Bunların dördü düşman gemilerini ateşle yakan ya da engelleyen sihirli figürlerdir. Tophane ve Kadırga'da Tunç'tan birer gemi, Sarayburnu'nda Tunç'tan bir dev, Çatladıkapı'da ise üç başlı bir ejder bulunurdu.

Sarayburnu'ndaki başka bir sütun da bambaşka bir işe yarıyordu. Hamsi bolluğuna. Üzerinde balık tasvirleri olan bu sütün sayesinde Marmara denizinde hamsi eksik olmazdı. Altıncı deniz sütünü ise kış aylarının en çetin zamanı olan Erbayin yani Zemheri'de işe yarardı. 22 Aralık'la 31 Ocak arasında o 40 gün boyunca balıklar sahile kadar gelir ve adeta İstanbulluların onları avlamasını beklerdi.

Rivayete göre bu sütün diğerleri gibi peygamberimizin doğum gününde yıkılmış. Ama üzerindeki tılsımlı figürler de suya düştüğü için hala etkisi sürüyormuş. Evliya Çelebi zamanında bu tılsımların etkisi sürse de Marmara Denizi'nde günden güne balıkların azalmaya başladığını da kaydetmiş olalım. Evet efendim, böylece İstanbul'un tılsımlarını eski tabirle efradını camii, ayarını mani anlatmaya gayret ettik.

Bu bahsi kapatırken İstanbul gezilerinizde daha dikkatli olmanızı tavsiye ederim. Kim bilir belki bir tılsıma bakıyorsunuzdur. Hakla kalın, hukukla kalın, tılsımla kalın, sağlıcakla kalın efendim.

Modern görgü kurallarını bir kenara bırakın! Bu bölümümüzde, 19. yüzyılın ikiyüzlü dünyasına bir bilet keserek sizi, ahlak kurallarının ve modanın en acayip halini aldığı Victoria Dönemi İngiltere'sine konuk ediyoruz. Heykellere takılan incir yapraklarından kutsal metinleri bile sansürleyen Thomas Bowdler'a; ölümden sonra ailece poz verilen "Post-Mortem" fotoğrafçılıktan mumya açma partilerine... O dönemin yüzeydeki sofuluğunun ardındaki gizli zevkleri tüm tuhaflıklarıyla anlatırken günümüzdeki birçok alışkanlığın kökenine ve elbette sansürcülüğe de ışık tutuyoruz efendim. 



Tüm bölümler ve daha fazlası için ⁠⁠⁠⁠podbeemedia.com⁠⁠⁠⁠'u ziyaret et!



------ Podbee Sunar ------

Bu podcast reklam içermektedir.

Hani Marjinal Bizdik: Viktoryen Ahlak ve Sansürcülük

Efendim malumunuz bazı görgü kuralları zamanla değişir. Mesela ilk buluşmada hesabı kim öder gibi bir sorunun cevabı bile birkaç kuşak içerisinde değişti. Anne babalarımızın kuşağı için tartışmasız bir biçimde hesabı erkeğin ödeyeceği bir kaideydi. Ancak bugün sosyal medyada bunun sık sık tartışıldığını görüyoruz. Belki bu nedenle bu nevi kurallardan azade olduğumuz, daha özgür bir çağda yaşadığımız düşüncesine kapılıyoruz genelde. Oysa bazı hususlarda bundan 300 sene önce yaşayan insanlar çok daha serbest de doğrusu. Müstecem fıkralar anlatmaktan çekinmiyor, bugün duyduğumuzda yanaklarımızı kızartacak konularda çok daha rahat konuşuyorlardı. Erkek giyimi çok daha renkliydi. Bu durumu değiştiren ise 1800'lerin İngiltere'sinde ortaya çıkan bir moda oldu. Bugün bu modaya Victorian moda, bu dönemin ahlakına da Victorian ahlak diyoruz. Acayip ve Garayib'in bu bölümünde beyaz gelinliklerin, balon eteklerin, mahcup aşıkların dünyasına göz atacağız. Hazırsanız başlayalım efendim. Kraliçe Victoria bugünün tabiriyle trend maker, yani modayı belirleyen bir monarktı. İngiliz tahtında 63 sene hüküm sürdü. Neredeyse 19. yüzyıl onun adıyla anılacaktı. Dahası, kocasından 9 çocuğu, 42 torunu olmuş, çocuklarını ve torunlarını siyasetinin bir aracı olarak kritik şahıslarla evlendirmişti. Öyle ki bugün halen daha yaşayan İngiltere, Norveç, İsveç, Danimarka ve İspanya morakları ve artık kaybolmuş olan Alman tahtı doğrudan onun soyundan geliyor. Burada bir parantez açalım. Sultan Abdülaziz'in Avrupa seyahatinde onu takip eden Şehzade Murad Efendi de kraliçenin radarına takılmış. Prenses Nuhiz'i Şehzade Murad'a yamamak istemiş ancak padişahın tövbe estağfurullah olur mu öyle şey demesiyle bu evlilik akamete uğramıştı. Sultan Aziz'in Avrupa seyahati bir başka kaydımızın konusu olabilir. Bu nedenle bu bahsi burada bırakıp biz Victoria'ya geri dönelim. Victoria, İngiliz tahtına bir dizi tesadüfün sonunda 1837 senesinde bekar bir kız olarak oturmuştu. Çok geçmeden devletlular kendisine uygun bir aday buldular. Saxe Coburg Gotha ailesinden Prens Albert'le evlenmelerine karar verdi. Victoria'nın düğünü pek çok kraliyet düğünü gibi olay olmuştu. Genç kraliçe beyaz ve dantellerle süslü bir elbise giyinmişti. Taç yerine taktığı çiçek çelengi, Nedimelerin taşıdığı uzun duvağı ve eteği dikkat çekiciydi. Boynunda kendi ifadesiyle Türk işi bir pırlanta kolye bulunuyordu. Daha önce de nadiren de olsa beyaz gelinlik giyenler mevcuttu elbette. Ancak Victoria'nın bu kostümü o kadar sevildi ki, düğününden on yıl sonra yayımlanan kadın dergilerinde, beyaz, saflığın ve lekesiz kalbin simgesi olarak, asırlardır giyilir şeklinde asılsız iddialar bile yer alacaktı. Victoria'dan sonra asilzadeler ve yeni zenginler düğünlerinde beyaz gelinlikleri tercih etmeye başladılar. Dolayısıyla bugün beyaz gelinlik giyiyorsanız ya da giyme hayalleri kuruyorsanız, hadi beyefendi dinleyicilerimiz için söyleyelim, ne güzel olmuşsundur beyazlar içinde sen diyorsanız bunu Victoria'ya borçlusunuz. Victoria gelinliğini o kadar çok sevmişti ki duanı ve dantellerini çocuklarının vaftiz törenlerinde, torunlarının düğününde, kendisinin düğününden 57 sene sonra gerçekleşen Elmas Jubilesi'nde kullandığını biliyoruz. Aynı şekilde küçük kızı Beatrice de annesinin duanı kullanmıştı. Dahası Victoria öldüğünde yüzüne bu duvak örtüldü cenaze merasiminde. Victoria'nın gelinliğini kullanmakta gösterdiği bu tasarruf bugün gelinliği dolapta çürüyen hanımefendiler için bir fikir verebilir demiş olalım. Tehlikeli Moda ve Güzellik Takıntıları Victoria'nın gelinliğinin beyaz oluşu aynı zamanda saflığı temsil ediyordu malumunuz. Saflık, çocukluk, temizlik o çağda bir takıntı halindeydi bile denebilir. Kadınların ağır makyaj yapması kınanıyordu. Bu nedenle soluk bir ten rengine sahip olmak, çilsiz, saf, arınmış ve doğal bir yüze sahip olmak fevkalade önemliydi bugünün aksine. Hatta bu dönemde veremli güzelliği denilen bir olgu bile doğmuştu. Solgun ve zayıf verem hastaları güzel bulunuyordu. Bizim Yeşilçam'da devam eden verem modasının gökenlerini belki de burada aramak lazım. Bu dönem daha çok kadınlığa ve kadın giyimine takıntı derecesinde ilgi gösterilen bir dönemdi. Halen daha geçerli olan kum saati görünümü bu yıllarda şekillendi. Aslında bu kadın bedenini kısıtlamanın efektif bir yoluydu. Hanımefendilerin kıyafetlerine tek başına giyinmesi mümkün olmuyordu. Mutlaka çevrelerinde yardımcılar bulunmalıydı. Tam manasıyla giyinmek ise bazen saatler sürebiliyordu. kadınlar vücutlarını dar korselerle sıkıştırıyorlardı. Hatta öyle ki bazı hanımlar bundan dolayı rahatsızlanıyor, kaburgaları deforme oluyordu. Ancak toplum içinde nefes almanızı zorlaştıracak kadar sıkılmış bir korseyle dolaşmak sizi hem seviyeli, hem soğuk, hem de biraz alımlı gösterdiğinden kimse bundan vazgeçemiyordu. Öyle ki çamaşırcı kadınlar bile hiç değilse ucuz yollu bir korse edinip Balolarda idare fitiline dönen zengin hanımlara özeniyor, onlar gibi olduklarını hayal ediyorlardı. Bu dönemin modasında bir başka abuklukta krinolin eteklerdi. Bugün gelinliklerde ve gece elbiselerinde görmeye alışkın olduğumuz balon etekler, o dönemde gerçekten ağır ve iyisi metalden ve hayvan kemiklerinden yapılan bir tarzdaydı. Etekler kabarıyordu kabarmasına ancak kilolarca ağırlığa sahip bu eteklerle oturup kalkmak büyük bir eziyet olduğu gibi kadınların çevrelerinde olan bitene hakim olmasına da mani olmaktaydı. Bu nedenle 1850'lerden 60'ların sonlarına kadar 3 bin kadın krinolin yangınları olarak bilinen kazalarda hayatını kaybetti. Şık bir baloda hafif içkilerle partilerken farkında olmadan yaklaştığınız bir şömine kolaylıkla elbisenizi tutuşturabiliyordu. Selüloidden yapılan saç tokaları ve taraklar ateşe temas ettiği anda patlıyor, böylece kadınlar adeta yanmaya hazır bir dinamit lokumu gibi dolaşıyordu ortalıkta. Ayrıca makyaj malzemelerinde ve o dönemin moda renklerinden olan parıldayan ipek yeşilinde kullanılan arsenik pek çok kadının sağlığını bozacak seviyedeydi. Öte yandan erkek modası da dönüşüyordu. Dünya genelinde erkekler asırlar boyunca bugün tarihi dizilerde görmeye alıştığınız lateks ve deri kıyafetler içinde gezinen Alplerin aksine taşlı tuşlu ve renkli elbiselerden çekinmezdi. Sakallarına boncuk dizen, sarıklarına çiçek takan, pembeli morlu kumaşlar tercih eden, yüzükler, küpeler takan erkekler, modern öncesi dönemin yaygın bir gerçeğiydi. Ancak Victorian dönemle birlikte bu durum dünya çapında değişmeye başladı. Erkek giyimi gitgide tatsızlaşıyor, protestan etkine uygun, sade, koyu renkli elbiseler tercih ediliyordu. Ki jaket ataylar, smokinler, takım elbiseler bu dönemde son halini aldı, o günden bugüne de pek değişmedi. Viktorian Ahlakın Yükselişi ve Sosyal Kurallar Victorian dönem sadece kıyafetleri değiştirmedi, ayrıca davranış kodlarını da değiştirdi. Harold Perkin'in ifadesiyle, 1780'le 1850 yılları arasında İngilizler dünyanın en saldırgan, en vahşi, en gürültücü, açık sözlü, isyankar, zalim ve kana susamış milletlerinden biri olmaktan çıkıp, en çekingen, en kibar, en düzenli, yumuşakuylu, ahlakçı ve ikiyüzlü milletlerinden biri haline geldi. Hayvan dövüştürmekten zevk alan, köle sahibi olan, sefaat alemlerinde aman sabahlar olmasın diyerek keyif çatan İngilizler, artık karşı cinsten birini görünce mahcup mahcup yere bakan beyzadelere ve hanımefendilere dönüşüyorlardı. Bu yeni ahlak anlayışı birden fazla olgunun bir karmasıydı. Bir yanıyla burjuva sınıfına ve onun zevklerine hitap etmekteydi Victorian ahlak. Halen dağ gecekondu mahallelerinde ebeveynlerle çocukların koyun koyuna yattığı ve çocuk işçiliğin zirvede olduğu ufak evlerde yaşayan işçi sınıfı için pek de bir anlam ifade etmeyebilirdi. Öte yandan yeni zengin olmuş bourgeois sınıfı için bu devirde etiket denilen ve aristokrat geleneklere özenen adab-ı muhaşeret kuralları neşrediliyor, bunlara dair kitap ve dergiler hızlı bir biçimde besleder oluyordu. Söz gelimi bir beyefendinin ekmeği eliyle kırması hatta kendi kendine kesmesi kabalıktır diyen bir kuralın herhalde işçi evlerinde geçerli olması pek mümkün değildi. Ancak yeni zenginleşen İngilizler için bu kurallar aristokrat görünmenin iyi bir aracıydı. Öte yandan bu yeni ahlakta yükselen evanjelik ve muhafazakar dini hareketin etkisi açıktı. Modernizmin her şeyi matematiksel kurallara bağlamaya çalışan mantığıyla protestan ahlak buluşmuş, ortaya tutucu ve katı bir dünya görüşü çıkmıştı. cinsel dürtülerin baskılanması, evlilik dışı cinselliğin ve her türden müstehcenliğin yasaklanması önemli görülüyordu. Söz gelimi Kaptan Frederic Mariat, 1839 senesinde Niagara Şelalesi'ne yaptığı gezide ayağa burkulan bir genç kıza, ''Bacağınız nasıl oldu hanımefendi?'' diye sorunca kınanmış, hanımefendi tarafından ''Aa ne münasebet ayol'' tadında bir tepkiyle karşılanmıştı. bir beyefendi, bir hanımefendinin bacakları hakkında böyle ulu orta bir soru sormamalıydı. Yine aynı İngiliz deniz subayı bir teoloji okulunu ziyaret ettiğinde piyano ve masaların bacaklarının örtüldüğünü görmüş ve herhalde bu da genç hanımların saflığını korumak için diye düşünmüştür. Benzer bir şekilde dönemi hicveden Charles Dickens'ın Martin Chazalwit romanında karakterlerden biri çıplak gözle görmek tabirini kullanınca ortamdaki hanımefendilerden biri dumura uğruyordu. Elbette bu alıntılar Victorian ahlakla hicmeden alıntılardır. Bu yılların ruhunu en güzel anlatan örneklerden biri ise sansürcü Thomas Baudelaire'in ta kendisiydi. Baudelaire'in babası ailesini İngiliz dilinin şahikası olan Shakespeare okumalarıyla eğlendiriyordu. Baudelaire büyüyünce babasının bazı bölümleri bilerek değiştirdiğini yahut kasten atladığını fark etti. Kendisi de ailesine Shakespeare okurken sansürlemeye, cımbızlamaya başladı. Nihayet 1807 senesinde The Family Shakespeare baskısını yayınladı. Eser kapak yazısında şu şekilde tanıtılır. Metne hiçbir şey eklenmedi. Ancak aile içinde yüksek sesle okunması uygun olmayan kelime ve ifadeler atlanmıştır. Söz gelimi bu versiyonda Hamlet'in ofelyası bir intiharla değil, kazara boğulma neticesinde ölüyordu. Kahramanlar aman tanrım yerine cennet diye şaşırıyorlardı. 4. Henry'de fahişe Dole Tears şiit karakteri tamamen berhava edilmişti. Baudelaire'e göre Shakespeare dünyanın en dramatik şairi olsa da eserlerindeki kaba ifadeler ve cinsel göndermeler eseri kıymetten düşürmekteydi. Baudelaire, Family Shakespeare baskısının gördüğü ilgiyle gaza alınca Edward Gibbon'ın meşhur tarihi eseri Roma İmparatorluğu'nun gerileşi ve çöküşünü de Baudelaire'ize etti. Hatta eski ahit literatürünü yani kutsal metinleri de sansürlemeye kalkacaktı ancak bereket versin ki ömrü vefa etmedi. Ne var ki onun ölümü sansürcülüğü de durdurmadı. Viktorian dönem boyunca pek çok yazar klasikleri tıraşlamakla ilgilendi. Baudelaire ise İngilizce'de sansür anlamında kullanılan Baudelaire's tabirine ilham kaynağı oldu. Viktorian dönemde her şey aileye uygun olmalıydı. Hatta müzelerdeki heykeller bile. Kraliçe hazretlerinin nazik gözleri, müstehcen heykelleri, Anadan, Üryan, Teğuteber, Şahı Merdan, Herkül, Perseus vs. görerek rencide olmamalıydı. Bu nedenle saray erkânı, kraliçenin müze ziyaretlerinde bir alçı ya da döküm incir yaprağını hazır bulunduruyor, majesteleri heykellere yaklaştığında tasvirin kapatılması gereken mermerden uzuvları yapraklı örtülüyordu. Yaşı yetenler hatırlayacaktır. Bir zamanlar Sıdıka adında bir dizi vardı. Orada Sıdıka'nın annesi kızının kardan adam yapmasına canı adam çekiyor derler diyerek karşı çıkıyordu. Herhalde bunun gibi müze ziyaretlerinde Victoria'nın canı erkek çekiyor denmesin diye İngiltere ricali tarafından gereken tüm tedbirler alınmaktaydı o yıllarda. Victoria'nın eşi Prens Albert 1861 senesinde belki de devrin sıkıcılığına daha fazla dayanamayarak hayatını kaybetti. Beyaz gelinliğiyle moda belirleyen Victoria bu defa siyah yaz elbisesiyle dikkat çekmekteydi. 1901'deki ölümüne kadar yani 40 sene boyunca bu matem elbisesiyle dolaştı Victoria. Onunla birlikte İngiliz kadınları da kocalarının ardından 2 sene boyunca siyah elbiseler giymeye alıştılar. Hatta matem elbiseleri de bu dönemde kurala bağlanmıştı. Ölen kişinin yakınlığına göre iki hatta üç sene matem elbisesi giyiliyordu. Peçe ve kara duvakla başlayan matem kıyafeti yavaş yavaş açılıyor, rengi de siyahtan kurşuni yahut lavanta rengine doğru dönüşüyordu. Victoria karaları bürünmüş, onunla birlikte ülkesi de gitgide kararmaya başlamıştı. Ahlak polisi 1864'ten itibaren faişi olduğuna inandığı kadınları yakalamak ve zührevi hastalık muayenesine götürmek hakkına sahip oldu bir anda. 1885 senesinde ise lavu şerîh yasası çıktı. Buna göre eşcinsel davranışlar hapisle cezalandırılacaktı. Bu yasanın kurbanlarından biri meşhur şair ve yazar Oscar Wilde oldu. Lord Alfred Douglas ile aralarında bir ilişki olduğu şayası yayılınca hapse atıldı. Wilde, hapis cezasını zorluk koşullarda tamamladıktan sonra İngiltere'yi terk ederek Fransa'ya gitmek zorunda kaldı ve Paris'te yoksulluk içinde öldü. Onun bu hapis günlerinden geriye Reading Gaol Zindanı baladı kaldı ki bu şiiri muhtemelen ezel dizisinde Ramiz Dayı'nın ağzından dinlemişsinizdir. En meşhur olan kısmı da oysa herkes öldürür sevdiğini diye başlar. Hovardalık, zamparalık ve her türden şehvet Victorian dönemde kınanıyorsa da başka tuhaf zevkler onların yerini alıyordu. Bunların başında da iciptomanya geliyordu. O yıllarda yeni yeni keşfedilen antik Mısır herkesin dikkatini çekmişti. Zengin beyler Mısır'a keşif gezileri yapıyor, burada sıklıkla Arap velahlardan satın aldıkları ya da çaldıkları mumyaları, açtıkları özel partiler düzenliyorlardı. Misafirler mumyanın açılan sargılarından bir parçayı adeta kutsal bir emanet gibi eve götürmekten büyük bir zevk alırlardı. Ayrıca zaman zaman bu mumyaların şifa niyetine yendiği bile oluyordu. 19. yüzyılın sonlarındaki yasağa kadar mumya ihracatı İngiltere'de devam etti. Victorian Avrupalıların ölülerle genel olarak da tuhaf bir münasebeti vardı doğrusunu söylemek gerekirse. Zengin evlerinde sık sık ruh çağırma seansları düzenlenirdi. Bir medyum aracılığıyla ölü ruhlarla konuştuğunuz bu ispiritizma deneyleri Victorian dönemin önemli bir modasıydı. Bundan da acayibi fotoğrafın yeni yeni yaygınlaştığı o yıllarda post-mortem fotoğrafçılığın yaygınlaşması oldu. Bu fotoğrafçılık çeşidinde ölen bir yakınınızı güzelce giydirip hoş bir makyaj yapıyor, merhum ya da merhume ile son bir fotoğraf çektiriyordunuz. Tabii merhum ya da merhume peynir diyemediği için bu resimler son derece tuhaf bir katalog bırakmıştır geriye. Viktorian dönemin aynı zamanda bir 200 yıllık devri olduğunu da söylemiştik malumunuz. Pornografi sözcüğü de ilk defa 1864 senesinde. Yani Ahlak Polisi'ne geniş yetkilerin verildiği bu senede sözlüklerde yer alırken, pek çok mahcup beyefendi de dantelli Victorian çamaşırlar giyinmiş dilbellerin kartpostallarıyla bu yıllarda karşılaştılar. Ayrıca en meşhuru The Pearl yani İnci adını alan erotik öykü dergileri de çok satanlar arasındaydı. Bu öyküler arasında veremli bir hastanın maceralarını konu edinen Lady Puckingham gibi tuhaf ve garip hikayeler de bulunuyordu. Bu garip hikayelerden bir başkası ise daha erken bir dönemde yazılmış olan The Lustful Turk yani şehvetli Türk hikayesiydi ki Avrupalıların hareme dair oryantalist bakış açısını yansıtmaktaydı. Ayrıca kraliçe her ne kadar kederli bir dul görüntüsünde olsa da hakkında pek çok dedikodu dolaşıyordu. Bunlar arasında hizmetkârı İskoçyalı John Brown ve Hintli Muhammed Abdülkerim ile olan yakınlığı son derece ciddi iddialardı. Dedikodu demişken, paparazzi fotoğrafçılığı da bu dönemde yaygınlaşan ve nispeten hızlı makineler sayesinde ortaya çıkan bir alışkanlıktı. Elbette bu fotoğrafçılığın ilgi alanlarının başında da kraliyet ailesi gelmekti. Victorian ahlak kuralları köleliği kaldırmış, hayvanlara kötü muameleyi nispeten yasaklamış olabilirdi. Ancak halen daha asilzadeler arasında evcil susamurları beslemek gibi tuhaf alışkanlıklar sürmekteydi. Çocuk işçiliği gerçek bir sorun olarak varlığını devam ettiriyordu. İngiltere varoşlarında insanlar güvenlikten uzak ve tekinsiz mahallelerde yaşıyordu. Çok sayıda cinayet işleniyor, katiller bulunamıyordu. Bunlardan en meşhuru, karın deşen Jack adında gizemli bir seri katilin cinayetleriydi. Jack'in bir asilzade olduğu bugün tahmin ediliyor. Kurbanları ise daha çok ahlaken düşük görülen kadınlardı. Dolayısıyla Victorian dönem, vaat ettiği ideal toplumu yaratamadı desek yeri. Öte yandan bu dönem hakkında anlatılan hikayelerin çoğu da abartmalardan ibaretti. Ne var ki 63 sene süren saltanatıyla Victoria sadece İngiltere'yi değil dünyayı dönüştürdü. giyim kuşamdan adab-ı muaşerete, toplumsal kurallardan kadın-erkek ilişkilerine pek çok şeyi etkiledi. O dönemde yaratılan moda, modernitenin vitrini oldu. Atalarımızın Müstehcen Nasreddin Hoca fıkraları anlattığı, sarıklarına güller taktığı bir dünyadan, kurvaze ceketlerin televizyonda söylenmesi yasak kelimelerin dünyasına işte biz de bu suretle geçtik. Ne diyelim, sağlık olsun. Evet efendim, Acayip ve Garayip'in bir bölümünün daha sonuna geldik. Bir sonraki bölümde yine birbirinden tuhaf hikayelerle buluşmak üzere. Hakla kalın, hukukla kalın, sağlıcakla kalın.

Efendim malumunuz bazı görgü kuralları zamanla değişir. Mesela ilk buluşmada hesabı kim öder gibi bir sorunun cevabı bile birkaç kuşak içerisinde değişti. Anne babalarımızın kuşağı için tartışmasız bir biçimde hesabı erkeğin ödeyeceği bir kaideydi.

Ancak bugün sosyal medyada bunun sık sık tartışıldığını görüyoruz. Belki bu nedenle bu nevi kurallardan azade olduğumuz, daha özgür bir çağda yaşadığımız düşüncesine kapılıyoruz genelde. Oysa bazı hususlarda bundan 300 sene önce yaşayan insanlar çok daha serbest de doğrusu. Müstecem fıkralar anlatmaktan çekinmiyor, bugün duyduğumuzda yanaklarımızı kızartacak konularda çok daha rahat konuşuyorlardı. Erkek giyimi çok daha renkliydi.

Bu durumu değiştiren ise 1800'lerin İngiltere'sinde ortaya çıkan bir moda oldu. Bugün bu modaya Victorian moda, bu dönemin ahlakına da Victorian ahlak diyoruz. Acayip ve Garayib'in bu bölümünde beyaz gelinliklerin, balon eteklerin, mahcup aşıkların dünyasına göz atacağız. Hazırsanız başlayalım efendim.

Kraliçe Victoria bugünün tabiriyle trend maker, yani modayı belirleyen bir monarktı. İngiliz tahtında 63 sene hüküm sürdü. Neredeyse 19. yüzyıl onun adıyla anılacaktı. Dahası, kocasından 9 çocuğu, 42 torunu olmuş, çocuklarını ve torunlarını siyasetinin bir aracı olarak kritik şahıslarla evlendirmişti.

Öyle ki bugün halen daha yaşayan İngiltere, Norveç, İsveç, Danimarka ve İspanya morakları ve artık kaybolmuş olan Alman tahtı doğrudan onun soyundan geliyor. Burada bir parantez açalım. Sultan Abdülaziz'in Avrupa seyahatinde onu takip eden Şehzade Murad Efendi de kraliçenin radarına takılmış. Prenses Nuhiz'i Şehzade Murad'a yamamak istemiş ancak padişahın tövbe estağfurullah olur mu öyle şey demesiyle bu evlilik akamete uğramıştı.

Sultan Aziz'in Avrupa seyahati bir başka kaydımızın konusu olabilir. Bu nedenle bu bahsi burada bırakıp biz Victoria'ya geri dönelim. Victoria, İngiliz tahtına bir dizi tesadüfün sonunda 1837 senesinde bekar bir kız olarak oturmuştu. Çok geçmeden devletlular kendisine uygun bir aday buldular. Saxe Coburg Gotha ailesinden Prens Albert'le evlenmelerine karar verdi.

Victoria'nın düğünü pek çok kraliyet düğünü gibi olay olmuştu. Genç kraliçe beyaz ve dantellerle süslü bir elbise giyinmişti. Taç yerine taktığı çiçek çelengi, Nedimelerin taşıdığı uzun duvağı ve eteği dikkat çekiciydi. Boynunda kendi ifadesiyle Türk işi bir pırlanta kolye bulunuyordu. Daha önce de nadiren de olsa beyaz gelinlik giyenler mevcuttu elbette.

Ancak Victoria'nın bu kostümü o kadar sevildi ki, düğününden on yıl sonra yayımlanan kadın dergilerinde, beyaz, saflığın ve lekesiz kalbin simgesi olarak, asırlardır giyilir şeklinde asılsız iddialar bile yer alacaktı.

Victoria'dan sonra asilzadeler ve yeni zenginler düğünlerinde beyaz gelinlikleri tercih etmeye başladılar. Dolayısıyla bugün beyaz gelinlik giyiyorsanız ya da giyme hayalleri kuruyorsanız, hadi beyefendi dinleyicilerimiz için söyleyelim, ne güzel olmuşsundur beyazlar içinde sen diyorsanız bunu Victoria'ya borçlusunuz.

Victoria gelinliğini o kadar çok sevmişti ki duanı ve dantellerini çocuklarının vaftiz törenlerinde, torunlarının düğününde, kendisinin düğününden 57 sene sonra gerçekleşen Elmas Jubilesi'nde kullandığını biliyoruz. Aynı şekilde küçük kızı Beatrice de annesinin duanı kullanmıştı. Dahası Victoria öldüğünde yüzüne bu duvak örtüldü cenaze merasiminde.

Victoria'nın gelinliğini kullanmakta gösterdiği bu tasarruf bugün gelinliği dolapta çürüyen hanımefendiler için bir fikir verebilir demiş olalım. Tehlikeli Moda ve Güzellik Takıntıları

Victoria'nın gelinliğinin beyaz oluşu aynı zamanda saflığı temsil ediyordu malumunuz. Saflık, çocukluk, temizlik o çağda bir takıntı halindeydi bile denebilir. Kadınların ağır makyaj yapması kınanıyordu. Bu nedenle soluk bir ten rengine sahip olmak, çilsiz, saf, arınmış ve doğal bir yüze sahip olmak fevkalade önemliydi bugünün aksine. Hatta bu dönemde veremli güzelliği denilen bir olgu bile doğmuştu.

Solgun ve zayıf verem hastaları güzel bulunuyordu. Bizim Yeşilçam'da devam eden verem modasının gökenlerini belki de burada aramak lazım.

Bu dönem daha çok kadınlığa ve kadın giyimine takıntı derecesinde ilgi gösterilen bir dönemdi. Halen daha geçerli olan kum saati görünümü bu yıllarda şekillendi. Aslında bu kadın bedenini kısıtlamanın efektif bir yoluydu. Hanımefendilerin kıyafetlerine tek başına giyinmesi mümkün olmuyordu. Mutlaka çevrelerinde yardımcılar bulunmalıydı. Tam manasıyla giyinmek ise bazen saatler sürebiliyordu.

kadınlar vücutlarını dar korselerle sıkıştırıyorlardı. Hatta öyle ki bazı hanımlar bundan dolayı rahatsızlanıyor, kaburgaları deforme oluyordu. Ancak toplum içinde nefes almanızı zorlaştıracak kadar sıkılmış bir korseyle dolaşmak sizi hem seviyeli, hem soğuk, hem de biraz alımlı gösterdiğinden kimse bundan vazgeçemiyordu. Öyle ki çamaşırcı kadınlar bile hiç değilse ucuz yollu bir korse edinip

Balolarda idare fitiline dönen zengin hanımlara özeniyor, onlar gibi olduklarını hayal ediyorlardı. Bu dönemin modasında bir başka abuklukta krinolin eteklerdi. Bugün gelinliklerde ve gece elbiselerinde görmeye alışkın olduğumuz balon etekler, o dönemde gerçekten ağır ve iyisi metalden ve hayvan kemiklerinden yapılan bir tarzdaydı.

Etekler kabarıyordu kabarmasına ancak kilolarca ağırlığa sahip bu eteklerle oturup kalkmak büyük bir eziyet olduğu gibi kadınların çevrelerinde olan bitene hakim olmasına da mani olmaktaydı. Bu nedenle 1850'lerden 60'ların sonlarına kadar 3 bin kadın krinolin yangınları olarak bilinen kazalarda hayatını kaybetti.

Şık bir baloda hafif içkilerle partilerken farkında olmadan yaklaştığınız bir şömine kolaylıkla elbisenizi tutuşturabiliyordu. Selüloidden yapılan saç tokaları ve taraklar ateşe temas ettiği anda patlıyor, böylece kadınlar adeta yanmaya hazır bir dinamit lokumu gibi dolaşıyordu ortalıkta.

Ayrıca makyaj malzemelerinde ve o dönemin moda renklerinden olan parıldayan ipek yeşilinde kullanılan arsenik pek çok kadının sağlığını bozacak seviyedeydi. Öte yandan erkek modası da dönüşüyordu. Dünya genelinde erkekler asırlar boyunca bugün tarihi dizilerde görmeye alıştığınız lateks ve deri kıyafetler içinde gezinen Alplerin aksine taşlı tuşlu ve renkli elbiselerden çekinmezdi.

Sakallarına boncuk dizen, sarıklarına çiçek takan, pembeli morlu kumaşlar tercih eden, yüzükler, küpeler takan erkekler, modern öncesi dönemin yaygın bir gerçeğiydi. Ancak Victorian dönemle birlikte bu durum dünya çapında değişmeye başladı. Erkek giyimi gitgide tatsızlaşıyor, protestan etkine uygun, sade, koyu renkli elbiseler tercih ediliyordu. Ki jaket ataylar, smokinler, takım elbiseler bu dönemde son halini aldı, o günden bugüne de pek değişmedi.

Viktorian Ahlakın Yükselişi ve Sosyal Kurallar

Victorian dönem sadece kıyafetleri değiştirmedi, ayrıca davranış kodlarını da değiştirdi. Harold Perkin'in ifadesiyle, 1780'le 1850 yılları arasında İngilizler dünyanın en saldırgan, en vahşi, en gürültücü, açık sözlü, isyankar, zalim ve kana susamış milletlerinden biri olmaktan çıkıp, en çekingen, en kibar, en düzenli, yumuşakuylu, ahlakçı ve ikiyüzlü milletlerinden biri haline geldi.

Hayvan dövüştürmekten zevk alan, köle sahibi olan, sefaat alemlerinde aman sabahlar olmasın diyerek keyif çatan İngilizler, artık karşı cinsten birini görünce mahcup mahcup yere bakan beyzadelere ve hanımefendilere dönüşüyorlardı. Bu yeni ahlak anlayışı birden fazla olgunun bir karmasıydı. Bir yanıyla burjuva sınıfına ve onun zevklerine hitap etmekteydi Victorian ahlak. Halen dağ gecekondu mahallelerinde ebeveynlerle çocukların koyun koyuna yattığı ve çocuk işçiliğin zirvede olduğu ufak evlerde yaşayan işçi sınıfı için pek de bir anlam ifade etmeyebilirdi.

Öte yandan yeni zengin olmuş bourgeois sınıfı için bu devirde etiket denilen ve aristokrat geleneklere özenen adab-ı muhaşeret kuralları neşrediliyor, bunlara dair kitap ve dergiler hızlı bir biçimde besleder oluyordu.

Söz gelimi bir beyefendinin ekmeği eliyle kırması hatta kendi kendine kesmesi kabalıktır diyen bir kuralın herhalde işçi evlerinde geçerli olması pek mümkün değildi. Ancak yeni zenginleşen İngilizler için bu kurallar aristokrat görünmenin iyi bir aracıydı.

Öte yandan bu yeni ahlakta yükselen evanjelik ve muhafazakar dini hareketin etkisi açıktı. Modernizmin her şeyi matematiksel kurallara bağlamaya çalışan mantığıyla protestan ahlak buluşmuş, ortaya tutucu ve katı bir dünya görüşü çıkmıştı.

cinsel dürtülerin baskılanması, evlilik dışı cinselliğin ve her türden müstehcenliğin yasaklanması önemli görülüyordu. Söz gelimi Kaptan Frederic Mariat, 1839 senesinde Niagara Şelalesi'ne yaptığı gezide ayağa burkulan bir genç kıza, ''Bacağınız nasıl oldu hanımefendi?'' diye sorunca kınanmış, hanımefendi tarafından ''Aa ne münasebet ayol'' tadında bir tepkiyle karşılanmıştı.

bir beyefendi, bir hanımefendinin bacakları hakkında böyle ulu orta bir soru sormamalıydı.

Yine aynı İngiliz deniz subayı bir teoloji okulunu ziyaret ettiğinde piyano ve masaların bacaklarının örtüldüğünü görmüş ve herhalde bu da genç hanımların saflığını korumak için diye düşünmüştür. Benzer bir şekilde dönemi hicveden Charles Dickens'ın Martin Chazalwit romanında karakterlerden biri çıplak gözle görmek tabirini kullanınca ortamdaki hanımefendilerden biri dumura uğruyordu.

Elbette bu alıntılar Victorian ahlakla hicmeden alıntılardır. Bu yılların ruhunu en güzel anlatan örneklerden biri ise sansürcü Thomas Baudelaire'in ta kendisiydi. Baudelaire'in babası ailesini İngiliz dilinin şahikası olan Shakespeare okumalarıyla eğlendiriyordu. Baudelaire büyüyünce babasının bazı bölümleri bilerek değiştirdiğini yahut kasten atladığını fark etti. Kendisi de ailesine Shakespeare okurken sansürlemeye, cımbızlamaya başladı.

Nihayet 1807 senesinde The Family Shakespeare baskısını yayınladı. Eser kapak yazısında şu şekilde tanıtılır. Metne hiçbir şey eklenmedi. Ancak aile içinde yüksek sesle okunması uygun olmayan kelime ve ifadeler atlanmıştır. Söz gelimi bu versiyonda Hamlet'in ofelyası bir intiharla değil, kazara boğulma neticesinde ölüyordu. Kahramanlar aman tanrım yerine cennet diye şaşırıyorlardı.

4. Henry'de fahişe Dole Tears şiit karakteri tamamen berhava edilmişti. Baudelaire'e göre Shakespeare dünyanın en dramatik şairi olsa da eserlerindeki kaba ifadeler ve cinsel göndermeler eseri kıymetten düşürmekteydi. Baudelaire, Family Shakespeare baskısının gördüğü ilgiyle gaza alınca Edward Gibbon'ın meşhur tarihi eseri Roma İmparatorluğu'nun gerileşi ve çöküşünü de Baudelaire'ize etti.

Hatta eski ahit literatürünü yani kutsal metinleri de sansürlemeye kalkacaktı ancak bereket versin ki ömrü vefa etmedi. Ne var ki onun ölümü sansürcülüğü de durdurmadı. Viktorian dönem boyunca pek çok yazar klasikleri tıraşlamakla ilgilendi. Baudelaire ise İngilizce'de sansür anlamında kullanılan Baudelaire's tabirine ilham kaynağı oldu. Viktorian dönemde her şey aileye uygun olmalıydı. Hatta müzelerdeki heykeller bile.

Kraliçe hazretlerinin nazik gözleri, müstehcen heykelleri, Anadan, Üryan, Teğuteber, Şahı Merdan, Herkül, Perseus vs. görerek rencide olmamalıydı. Bu nedenle saray erkânı, kraliçenin müze ziyaretlerinde bir alçı ya da döküm incir yaprağını hazır bulunduruyor, majesteleri heykellere yaklaştığında tasvirin kapatılması gereken mermerden uzuvları yapraklı örtülüyordu.

Yaşı yetenler hatırlayacaktır. Bir zamanlar Sıdıka adında bir dizi vardı. Orada Sıdıka'nın annesi kızının kardan adam yapmasına canı adam çekiyor derler diyerek karşı çıkıyordu.

Herhalde bunun gibi müze ziyaretlerinde Victoria'nın canı erkek çekiyor denmesin diye İngiltere ricali tarafından gereken tüm tedbirler alınmaktaydı o yıllarda. Victoria'nın eşi Prens Albert 1861 senesinde belki de devrin sıkıcılığına daha fazla dayanamayarak hayatını kaybetti. Beyaz gelinliğiyle moda belirleyen Victoria bu defa siyah yaz elbisesiyle dikkat çekmekteydi.

1901'deki ölümüne kadar yani 40 sene boyunca bu matem elbisesiyle dolaştı Victoria. Onunla birlikte İngiliz kadınları da kocalarının ardından 2 sene boyunca siyah elbiseler giymeye alıştılar. Hatta matem elbiseleri de bu dönemde kurala bağlanmıştı. Ölen kişinin yakınlığına göre iki hatta üç sene matem elbisesi giyiliyordu. Peçe ve kara duvakla başlayan matem kıyafeti yavaş yavaş açılıyor, rengi de siyahtan kurşuni yahut lavanta rengine doğru dönüşüyordu. Victoria karaları bürünmüş, onunla birlikte ülkesi de gitgide kararmaya başlamıştı. Ahlak polisi 1864'ten itibaren faişi olduğuna inandığı kadınları yakalamak ve zührevi hastalık muayenesine götürmek hakkına sahip oldu bir anda. 1885 senesinde ise lavu şerîh yasası çıktı. Buna göre eşcinsel davranışlar hapisle cezalandırılacaktı.

Bu yasanın kurbanlarından biri meşhur şair ve yazar Oscar Wilde oldu. Lord Alfred Douglas ile aralarında bir ilişki olduğu şayası yayılınca hapse atıldı. Wilde, hapis cezasını zorluk koşullarda tamamladıktan sonra İngiltere'yi terk ederek Fransa'ya gitmek zorunda kaldı ve Paris'te yoksulluk içinde öldü.

Onun bu hapis günlerinden geriye Reading Gaol Zindanı baladı kaldı ki bu şiiri muhtemelen ezel dizisinde Ramiz Dayı'nın ağzından dinlemişsinizdir. En meşhur olan kısmı da oysa herkes öldürür sevdiğini diye başlar. Hovardalık,

zamparalık ve her türden şehvet Victorian dönemde kınanıyorsa da başka tuhaf zevkler onların yerini alıyordu.

Bunların başında da iciptomanya geliyordu. O yıllarda yeni yeni keşfedilen antik Mısır herkesin dikkatini çekmişti. Zengin beyler Mısır'a keşif gezileri yapıyor, burada sıklıkla Arap velahlardan satın aldıkları ya da çaldıkları mumyaları, açtıkları özel partiler düzenliyorlardı. Misafirler mumyanın açılan sargılarından bir parçayı adeta kutsal bir emanet gibi eve götürmekten büyük bir zevk alırlardı.

Ayrıca zaman zaman bu mumyaların şifa niyetine yendiği bile oluyordu. 19. yüzyılın sonlarındaki yasağa kadar mumya ihracatı İngiltere'de devam etti. Victorian Avrupalıların ölülerle genel olarak da tuhaf bir münasebeti vardı doğrusunu söylemek gerekirse. Zengin evlerinde sık sık ruh çağırma seansları düzenlenirdi. Bir medyum aracılığıyla ölü ruhlarla konuştuğunuz bu ispiritizma deneyleri Victorian dönemin önemli bir modasıydı.

Bundan da acayibi fotoğrafın yeni yeni yaygınlaştığı o yıllarda post-mortem fotoğrafçılığın yaygınlaşması oldu. Bu fotoğrafçılık çeşidinde ölen bir yakınınızı güzelce giydirip hoş bir makyaj yapıyor, merhum ya da merhume ile son bir fotoğraf çektiriyordunuz.

Tabii merhum ya da merhume peynir diyemediği için bu resimler son derece tuhaf bir katalog bırakmıştır geriye. Viktorian dönemin aynı zamanda bir 200 yıllık devri olduğunu da söylemiştik malumunuz. Pornografi sözcüğü de ilk defa 1864 senesinde. Yani Ahlak Polisi'ne geniş yetkilerin verildiği bu senede sözlüklerde yer alırken, pek çok mahcup beyefendi de dantelli Victorian çamaşırlar giyinmiş dilbellerin kartpostallarıyla bu yıllarda karşılaştılar.

Ayrıca en meşhuru The Pearl yani İnci adını alan erotik öykü dergileri de çok satanlar arasındaydı. Bu öyküler arasında veremli bir hastanın maceralarını konu edinen Lady Puckingham gibi tuhaf ve garip hikayeler de bulunuyordu.

Bu garip hikayelerden bir başkası ise daha erken bir dönemde yazılmış olan The Lustful Turk yani şehvetli Türk hikayesiydi ki Avrupalıların hareme dair oryantalist bakış açısını yansıtmaktaydı. Ayrıca kraliçe her ne kadar kederli bir dul görüntüsünde olsa da hakkında pek çok dedikodu dolaşıyordu. Bunlar arasında hizmetkârı İskoçyalı John Brown ve Hintli Muhammed Abdülkerim ile olan yakınlığı son derece ciddi iddialardı.

Dedikodu demişken, paparazzi fotoğrafçılığı da bu dönemde yaygınlaşan ve nispeten hızlı makineler sayesinde ortaya çıkan bir alışkanlıktı. Elbette bu fotoğrafçılığın ilgi alanlarının başında da kraliyet ailesi gelmekti.

Victorian ahlak kuralları köleliği kaldırmış, hayvanlara kötü muameleyi nispeten yasaklamış olabilirdi. Ancak halen daha asilzadeler arasında evcil susamurları beslemek gibi tuhaf alışkanlıklar sürmekteydi. Çocuk işçiliği gerçek bir sorun olarak varlığını devam ettiriyordu. İngiltere varoşlarında insanlar güvenlikten uzak ve tekinsiz mahallelerde yaşıyordu.

Çok sayıda cinayet işleniyor, katiller bulunamıyordu. Bunlardan en meşhuru, karın deşen Jack adında gizemli bir seri katilin cinayetleriydi. Jack'in bir asilzade olduğu bugün tahmin ediliyor. Kurbanları ise daha çok ahlaken düşük görülen kadınlardı. Dolayısıyla Victorian dönem, vaat ettiği ideal toplumu yaratamadı desek yeri. Öte yandan bu dönem hakkında anlatılan hikayelerin çoğu da abartmalardan ibaretti.

Ne var ki 63 sene süren saltanatıyla Victoria sadece İngiltere'yi değil dünyayı dönüştürdü.

giyim kuşamdan adab-ı muaşerete, toplumsal kurallardan kadın-erkek ilişkilerine pek çok şeyi etkiledi. O dönemde yaratılan moda, modernitenin vitrini oldu. Atalarımızın Müstehcen Nasreddin Hoca fıkraları anlattığı, sarıklarına güller taktığı bir dünyadan, kurvaze ceketlerin televizyonda söylenmesi yasak kelimelerin dünyasına işte biz de bu suretle geçtik.

Ne diyelim, sağlık olsun. Evet efendim, Acayip ve Garayip'in bir bölümünün daha sonuna geldik. Bir sonraki bölümde yine birbirinden tuhaf hikayelerle buluşmak üzere. Hakla kalın, hukukla kalın, sağlıcakla kalın.

Bir söz vardır, genelde toplumsal anlamda kötü durumlara karşı umut aşılamak için kullanılır: “Gün gelir devran döner!” Fakat artık dünya  devranın dönmediği bir çağa giriş yapıyor olabilir. Gri Bölge’nin ilk bölümünde güçlünün her zaman güçlü kalıp kalamayacağı sorusu üzerine düşünüyoruz. Tehlikeyi analiz edip, buna optimal çözümler arıyoruz.



Tüm bölümleri dinlemek ve daha fazlası için podbeemedia.com'u ziyaret et!



------ Podbee Sunar -------

Bu podcast reklam içermektedir.

Gri Bölge

Devran Döner mi?

Bir söz vardır, genelde insanı rahatlatmak için kullanılır. Gündemde korkunç bir şey olduğunda ya da geleceğe dair endişe yaratacak şeyler yaşandığında, umutsuz hissettiğimizde, haksızlık edildiğinde, bazı şeyleri yapan insanların bunun bedelini bir türlü ödemediğini düşündüğümüzde, güçsüzün gittikçe güçsüz eşliğine tanık olduğumuzda, Dünyadaki veya kişisel hayatımızdaki olayların, çocukluğumuzdan beri bize öğretilen, kötülük eden kötülük bulur ya da iyiler kazanır gibi denklemlere uymadığını gördüğümüzde sarf edilen bir söz. Gün gelir, devran döner. Bu sözü kendi kendimize işlerin eninde sonunda eşitleneceğini veya tersine döneceğini hatırlatmak için sarf ederiz. Tarih boyunca da gerçekten eninde sonunda şaşmadan da böyle oluyor çünkü. Sabırlı olmak lazım, bunların da devri bitecek denir bu yüzden mesela. Yargılanacaksınız denir. Eninde sonunda yargılanacaksınız işte. Yani bir uyanış yaşanacak ve gerek kalmadan ötürü gerek her ne sebeptense bu konu tersine dönecek ve tüm şu an yaşadıklarımız geçmişte kalacak gibi bir mentalite. İşler ne kadar kötüleşirse kötüleşsin hala çok büyük bir çoğunluk böyle düşünüyor. Ve bu insanın umudunu kaybetmemesiyle alakalı kesinlikle güzel bir tutum. Yalnız ben bu bölümde başka bir ihtimalden bahsetmek istiyorum. Dünyada artık devranın dönmediği bir çağa giriş yapıyor olabiliriz. Bu bölümde amacım insanı umutsuzluğa sokacak bir portre çizmek değil. Ama şu an yüzleştiğimiz ve gelecekte daha fazla artacak ve muhtemelen şu an hayal edebileceğimiz en büyük tehdit konusunda bir uyarı yapmak. Siyaset bilimci Scott Sagan'ın ilginç bir sözü var. Daha önce olmamış şeyler hep olur diyor. Yani bizi bekleyen şey, tarihte daha önce hiç yaşanmamış bir şey. Güçlünün artık her zaman güçlü kalacağı bir senaryo, geçmişten yola çıkarak hayal edebileceğimiz bir şey değil. Fakat son derece gerçek bir ihtimal. Eğer abartma lütfen diyorsanız, neden böyle düşündüğümü beraber bakmak istiyorum. Unutmayın, bu bölümün amacı umutsuz bir portre çizmek değil, yüzleştiğimiz en büyük sorun hakkında bir uyarıda bulunmak. Ayrıca her içeriğimde yaptığım gibi burada da mutlaka bildiğim, duyduğum, düşündüğüm en optimal çözümleri de sunacağım. Yalnızca bir tehlikeden ya da sorundan bahsedip kapatmayacağım. Öyleyse hepimizi ilgilendiren ve belki de yüzleştiğimiz en önemli meseleyi hadi hep beraber inceleyelim. Bir soruyla başlamak istiyorum. Gücü elinize geçirdiğinizde ilk kaygınız ne olur? Gücünüzü kaybetmemek. Ve bu söz konusu güç ne kadar fazlaysa o kadar şaşmayan bir şeydir genelde. İnsan ne kadar adil, güç değişimine saygılı vesaire olduğunu düşünse de akıl almaz bir gücü elde ettiğinde genelde kim olursa olsun bırakmak istemiyor kolay kolay. Zaten öyle bir noktada ya inanılmaz yaşlandığın için bırakıyorsun ya da sistem seni zorluyor, başka biri seçiliyor falan. Bu durumda bile bırakmak istemeyen insanlar biliyoruz. Mesela 2020'de Trump kaybetti ve Georgia eyaleti sekreterini arayıp bana 11 bin oy bulman lazım dedi telefonda. Sonra bu telefon görüşmesini ifşaladılar. Yani bu, güçteki bir insanın pozisyonunu korumak için yaptıkları konusunda verebileceğim en hafif örnek herhalde. Ama yine de demokrasiyi hiçe sayan bir deneme. Burada unutmamamız gereken bir numaralı şey, güç sahibi bir insan, kurum, organizasyon, şirket, kim ne olursa olsun birinci önceliği gücünü korumaktır. Güç ne kadar büyükse onu korumak için yapılacak şeylerin uçukluğu da artıyor. İşleyen sağlıklı demokrasilerde sistem ve halk güç sahibi kişi istese de istemese de onu indirebiliyor. Demokrasinin olmadığı ülkelerde ise hem geçmişte hem de günümüzde liderler ve rejimler gücünü korumak için neredeyse her şeyi yapıyor. Herhangi bir ayaklanmanın, direnişin önünü kesmeye çalışıyor, eleştirileri engelliyor, yasaklarla, cezalarla halkın dizginlemek için bir korku saçıyor vs. Buna rağmen halkın birlik olup ayaklandığı veya başka bir liderin arkasında toplanıp kendine bunu yaşatan kişiyi ya da yancılarını indirdiği sayısız örnek var. Bana sorarsanız herhangi bir antidemokratik liderin veya rejimin indirilebilmesinin belki de en büyük sebebi yönetim ne kadar güçlü olursa olsun bir kör noktası olmasıydı. Mesela 18. yüzyılda monarşiyi eleştiren yazarların eserleri ciltsiz el yazması bir şekilde kralın adamlarından gizli el altından dağıtılır, öyle okunurdu. Yönetimden habersiz monarşiye karşı bir düşünce akımı da başta bu şekilde popülerlik kazanabildi. Bambaşka bir örnek vermek gerekirse Mustafa Kemal Atatürk'ün Samsun'a çıkmasıyla başlayan milli seferberlik sürecinin başarılı olmasının belki de en büyük sebeplerinden biri, Atatürk'ün o zamanki padişah yönetiminden saklanabilmesiydi. Çünkü bildiğiniz gibi kendisi hakkında ölüm fermanı yayınlandı ama yakalanmamayı, saklanmayı bir şekilde başardı bu süreçte. Hep bir kör nokta vardı ve otoriteyi yıkacak olan güç burada ivme kazandı her zaman. Ama bugün geçmişte yaşamış herhangi bir tiranın rüyasında bile göremeyeceği bir gözetleme teknolojisi mevcut. Bugün bir düşünce akımının ya da hareketin bu teknolojiye sahip bir yönetimden gizli bir şekilde büyümesi, ivme kazanması falan mümkün değil. Çin, Kuzey Kore, Rusya gibi sayısız ülke bugün vatandaşlarını 724 gözetim altında tutuyor ve yönetimi tehdit edecek herhangi bir unsur saptandığı anda daha en ufak bir kıvılcımda müdahale ediliyor. Dahası da var. ABD'li teknoloji şirketi Palantir mesela hangi vatandaşın suça meyilli olduğunu hesaplayan bir yapay zeka modeli kullanıyor. Sistem yakın zamanda suç işleyeceklerini belirttiği için Bir hafta içerisinde Florida'da yaşayan binden fazla vatandaşın evine herhangi bir suç daha işlenmeden polis baskını düzenleniyor. Palantir bugün Amerika'nın en güçlü teknoloji şirketlerinden biri ve hükümet bu şirketle vatandaşların neredeyse her tür bilgisini açıkça paylaşıyor. Devlette kayıtlı sağlık bilgilerini, gelir giderlerini yani bakanlıkların vatandaşlarla ilgili sağladığı bütün bilgileri bu şirkete veriyor. Tüm bunlar ve dahası vatandaşlarla ilgili çok detaylı bir profil çıkarılmasını sağlıyor. Palantir, sahip olduğu sonsuz veriyi işleyip yakın geleceği tahmin etme sistemlerine o kadar güveniyor ki, son reklamlarındaki sloganları şuydu, ''Savaşlar daha çıkmadan kazanılır.'' Bu şirket aslında 2003'te Amerikan Devleti'nin başlattığı, fakat tepkiler üzerine kapatılan Total Information Awareness, TIA, yani Mutlak Bilgi Farkındalığı programının özel şirket olarak devam ettirilmiş hali. TIA ilk duyurulduğunda bu programı savunanların argümanı şuydu. Tüm Amerikan popülasyonunun sürekli olarak gözetlenmesi, terör saldırılarını, biyoterrorizm tehditlerini ya da herhangi bir pandeminin yayılma ihtimalini önlemek için çok önemli. Yine de bu ihlalci gözetim programına gelen tepkiler üzerine TIA'yı duyurulduğu aynı yılın sonunda kapatıldı. Fakat birebir aynı misyona sahip Palantir şirketi kısa bir süre sonra kuruldu ve ilk 7 yıl tek müşterisi CIA'dı. Şu an dediğim gibi ülkenin en güçlü şirketlerinden biri olarak devam ediyor. Şimdi bu tür teknolojilerin demokratik ülkelerde nasıl bir gücü olduğundan bahsedeceğiz. Ama önce dijitalleşmenin antidemokratik ülkelerdeki etkisinden bahsetmek istiyorum. Yuval Noah Harari 2020 Dünya Ekonomik Forumu'nda bu konuda tarihe geçecek bir konuşma yapıyor ve şöyle diyor. Yeterli biyoloji bilgisine, bilgisayar gücüne, veriye sahipseniz vücudumu, beynimi, yaşamımı hackleyebilir ve beni benden daha iyi tanıyabilirsiniz, diyor. Kişilik tipimi, siyasi görüşlerimi, yönelimimi, mental zayıflıklarımı, en büyük korkularımı ve umutlarımı bilebilirsiniz. Benim hakkımda benden daha çok şey öğrenebilirsiniz, diyor. Ayrıca şöyle diyor, bu herkes için geçerli. Bizi bizden daha iyi tanıyan bir sistem hislerimizi, kararlarımızı tahmin edebilir, manipüle edebilir ve eninde sonunda bize karar verdirtmeye başlayabilir. Geçmişte birçok tiran ve devlet bunu başarmak istedi ama hiçbiri milyonlarca insana hackleyebilecek kadar teknoloji bilgisine, bilgisayar gücüne veya veriye sahip değildi. Ne Gestapo ne de KGB bunu başaramadı. Ama artık bu mümkün. İnsanların gizemli ruhlar olmadığı fikrine alışmamız gerekiyor. Biz artık hacklenebilir hayvanlarız. Eğer böyle bir güç 21. yüzyıl Stalin'in eline geçerse insanlık tarihinin en korkunç totaliter rejimine tanıklık ederiz ve 21. yüzyıl Stalin'i olmak isteyen hali hazırda bir sürü aday var zaten diyor. Harari şöyle bir şey hayal edin diyor. 20 yıla Kuzey Kore'de vatandaşlar biyometrik bilekliklerini takıyor. Bu bileklikler tansiyonunuzu, kalp atışlarınızı ve beyin aktivitenizi 7-24 kaydediyor. Yüce liderin televizyondaki konuşmasını izliyorsunuz ve o an ne hissettiğinizi bilebiliyorlar. Alkışlayıp gülümseseniz bile eğer içten içe öfkeliyseniz ertesi sabah kulaklara gönderiliyorsunuz. Son olarak Harari şunu ekliyor, eğer kitlesel gözetime dayalı rejimlerin yükselişine izin verirsek, zengin veya elitlerin bu gözetimden muaf olacağını düşünmeyin. Hierarşize ne kadar yukarıdaysanız o kadar yakından gözetleneceksiniz. Sionuzun ya da başkanınızın hakkında gerçekten ne düşündüğünü bilmesini ister miydiniz, diyor. Dolayısıyla böyle bir dijital diktatörlüğün yükselişini engellemek, elitler de dahil olmak üzere tüm insanların hayrını olur, diyor. Harari'nin konuşması bu şekilde. Katılmadığınız, abartı bulduğunuz kısımlar olabilir. Direkt adamı sevmiyor da olabilirsiniz. Sapiens kitabının yazarı kendisi, çoğunuzun bildiği gibi. Ayrıca böyle bir senaryoda elitlerin vaziyetini vurgulamasının sebebi konuşmayı Davos'ta yapıyor olması tabii ki. Ben bu mevzunun günümüzde konuşulması gereken çok önemli bir konu olduğunu düşünüyorum açıkçası. Özellikle güç sevdalısı, anti-demokratik liderleri rejimleri ele aldığımızda bir şeyi yapabiliyorlarsa kesin yaparlar gibi düşünmemiz lazım. Geçmişteki liderlerin halkının aklından geçen düşünceye, nabzına kadar kontrol etmemesinin tek sebebi bunu yapamamalarıydı. Dolayısıyla çoğu ülke ve lider için tek mesele bunu yapmanın teknolojik olarak mümkün olup olmadığına bakıyor. Tamam, şimdi buraya kadar tiranların teknolojiyi nasıl kullandığından ve kullanabileceğinden bahsettik. Çok mu abartı geldi, çok mu uçuk geldi bilmiyorum. Gelin bir de sağlıklı demokrasilerde dijitalleşme nasıl bir tehdit oluşturuyor ona bakalım. Ondan önce kısa bir nefeslenme arası lütfen. Bir ülke her ne kadar demokratik olsa da birbirini dizginleyen bir güç dengesine dayalı bir sistemle işlese de insan doğası yine de değişmiyor. Tüm bu sistem içerisinde başta Trump'tan örnek verdiğim gibi çoğu lider kitabını uydurarak perde arkasından çeşitli yollarla güçte kalmak için elinden geleni yapıyor. Bugün demokrasiyle başa gelmiş bir liderseniz ve sonsuza kadar başta kalmak istiyorsanız, başvurabileceğiniz sonsuz yol var ama en iyisi, en etkilisi ve garantisi halkın rızasını almak. Tüm demokratik sistem, halkın olup biteni enine boyuna düşünüp ölçüp tarttığı fikrine dayalı. Peki, teknolojinin getirdiği güncel imkanlar halkın bakış açısını ne ölçüde manipüle edebiliyor? Çoğunuzun bildiği bir örneği vereyim. Cambridge Analytica skandalı. Kısaca anlatayım çünkü bilenler öf, yandık diyecektir. Ama siyasi danışmanlık firması Cambridge Analytica'nın 2016'da Trump kampanyası için çalıştığı ortaya çıkıyor. 87 milyon Facebook kullanıcısından alınan verilerle kişilik modelleri oluşturuluyor ve bu modeli çıkarılmış insanlara özel reklamlar yayınlanıyor. Nevrotik bulunan kullanıcıların karşısında korku aşılayan göçmen krizi videoları, muhafazakar ama hafif ılımlı insanlara da öteki liderin ne kadar korkunç biri olduğuna dair reklamlar çıkarılıyor. Bu tarafa gitmeyecekse en azından öteki adaya oy vermekten caydırmak için. Ayrıca oy yüzlerinin yakın olduğu seçimin kaderini belirleyecek eyaletlerde bireysel silahlanma, ırk, göçmenlik, kürtaj gibi halkı tetikleyici konulara dair reklamlar gösteriliyor. Halkı iyice hararetlendirmek için. Facebook'tan aldığınız verilerle bile Dünyanın en güçlü ülkesinin kaderini belirleyebiliyorsunuz bir ölçüde. Dünyayı gördüğümüz, olup bitenleri takip ettiğimiz ve böylece bir takım çıkarımlar yaptığımız penceremiz sosyal medya keşfet sayfamız. Ben bunun korkunç bir şey olduğunu düşünüyorum. Çünkü bu keşfete karşımıza hangi olayın ne zaman, ne şekilde çıkacağında teknoloji şirketlerinin özenle tasarladığı algoritmaları karar veriyor. Bu algoritmaların olabildiğince hipnoz edici ve manipülatif olması için çalışan insan sayısı bugün içme suyunu insanlara ulaştırmak için çalışan insan sayısından daha fazla. Douglas Rushkoff isimli yazar bu ve bunun gibi birçok bilgiyi detaylandırdığı kitabı Team Human'da bahsediyor bu konudan ve şöyle diyor. Davranış değiştirme odaklı teknoloji Amerika'nın en seçkin üniversitelerinde öğretilen ve geliştirilen bir tasarım felsefesidir. Sosyal medya, akıllı telefonlar ve saatler aracılığıyla da uygulanır. Amaç, davranışsal değişiklik yaratmak, kullanıcıda birtakım alışkanlıklar oluşturmak ve bütün bunları onun rızası veya farkındalığı olmadan yapmaktır, diyor. Yani Portret hem demokratik hem antidemokratik yönetimlerde çoğu açıdan benziyor. Güç sahibi devlet ve şirketler, vatandaşı kendilerinden daha iyi tanıyacak derecede yakından takip ediyor. Bununla birlikte halkın davranışlarını, düşünce şekillerini manipüle edebilmek için daha önce görmediğimiz teknolojilere benzersiz bir yatırım yapıyor. Open AI'ın CEO'su Sam Altman bir tweetinde yazmıştı. Her yeni teknolojik kırılma beraberinde yeni bir güç denklemi oluşturur diye. Teknolojide bu kadar fazla kırılma, bu kadar kısa sürede yaşanırken, beraberinde gelen yeni denklemdeki benzeri görülmemiş güçler ne tarafa doğru gidiyor gözlemlemek lazım. Çünkü unutmamak gerek ki teknolojinin getirdiği yeni güçler muhtemelen ilk önce gücün korunması, yani devranın asla dönmemesi için kullanılacak. Başta söylemiştim, yalnızca karanlık bir portre çizip, endişe yaratıp bu bölümü bitirmek istemiyorum. Tüm bu anlattıkları bir süredir içinde yaşadığımız ve gittikçe daha çok güçlenen, geleceğimizi, hayatımızı direkt ilgilendiren bir sistemle ilgili. Kurtuluşumuz nedir peki? Yani böyle bir düzene nasıl direnebiliriz? İnsanın sonsuz gözetime ve manipülasyona maruz kalıp sisteme direniş teşkil edemediği bu distopik geleceğin bir alternatifi yok mu? Cevabı birlikte bulacağız. O yüzden bu konuda düşünmemiz ya da direkt ne düşündüğümüz çok önemli. Bu konu dünyanın en dil, din, ırk, cinsiyet gözetmeyen konularından biri herhalde. Çünkü hepimizi direkt ilgilendiriyor. Sam Harris'in güzel bir bakış açısı var bu konuda. İnsanlığı ilgilendiren güncel sorunlarla ilgili çözüm bulmanın en iyi yollarından biri, iyi niyetli, uzlaşmacı sohbetler ve münazaralar yapmak. Bu konu bizim gündemimiz olmalı, tartışmalıyız, okumalı, öğrenmeliyiz. Siyasetçilerimize bu konuda sorular sormalıyız bence. Bu sonsuz konuda bölünmüş ve böyle birbirinden haz etmeyen kitlelerin birlikte ele alması gereken inanılmaz kapsayıcı bir konu. Bu partiyle, inançla, onunla bununla falan alakalı değil. Teknolojinin gelişme hızı şu an bizim biyolojik veya felsefi adapte olma hızımızı tamamen geçmiş durumda. Çağı anlamlandırma, olup bitene akıl erdirme ve optimal yolun ne olduğunu çözme konusunda birbirimize ihtiyacımız var. Yeni teknolojik gelişmeleri yeri geldiğinde eleştirmek ya da bunların beraberinde getirebileceği sorunları ele almak, teknolojiye karşı çıkmak ya da çağı reddetmek demek değil. Tersine, insanlığın gelişimine destek olmanın en önemli yollarından biri bence. Bilge Özçelben, adımızı da söyleyelim. Bu podcast boyunca çok farklı konular işleyeceğiz. Hepsi bu kadar ciddi olmayacak belki. Ama bence hepsinin ortak teması şuna varıyor. İçinde bulunduğumuz çağda olup biteni anlamlandırma ve birlikte akıl erdirme çabası. Ama bu bir kişinin yapabileceği bir şey değil. Ne benim, ne bir ülke liderinin, ne de Silikon Vadisi'ndeki milyarder bir CEO'nun. Hepimizi ilgilendiren bu konuya hepimizin dahil olması ve kafa yorması lazım. Hepimiz birlikte demişken, neden birlikte hareket edemediğimizi, neden birbirimizden gittikçe uzaklaştığımızı, son yıllarda dünya çapında artan kutuplaşmayı ve radikalliği de bir sonraki bölümde incelemek istiyorum. O kadar sorunun içerisinde ben bunları mı düşüneceğim gibi bakılmamalı bence bu konuya. Çünkü aslında pazardan aldığımız limonun fiyatının bile temeli dolaylı olarak bu konuya dayanıyor. Bu meseleler karamsar bir overthink spiraline yol açmamalı. Tersine insanlığın gelmiş geçmiş en ilginç çağında yüzleştiğimiz ve çözme fırsatını da yakaladığımız etik ve felsefi meseleler olarak görülmeli. Geçmişteki düşünürlerin, yazarların ya da sanatçıların günümüze bıraktığı literatür bugünün sorunlarını ele alıp çözmek için yeterli değil. Yeni düşünürlere, güncel perspektiflere, adaptif çözümlere ihtiyacımız var. Başta söylediğim gibi olaylara tarihten yola çıkıp işler eninde sonunda tersine döner diye yaklaşabileceğimiz bir dönemde yaşamıyoruz. Devren artık dönmeyebilir ve dönse bile biz ve bizden sonraki kuşaklar bunu göremeyebilir. Tarihin bu kırılma noktasını tanıklık eden jenerasyonlar olarak buradan çıkış yolunu birlikte arayacağız. Dinlediğiniz için teşekkürler. Kendinize iyi bakın. Görüşmek üzere. Sevgiler.

Bir söz vardır, genelde insanı rahatlatmak için kullanılır. Gündemde korkunç bir şey olduğunda ya da geleceğe dair endişe yaratacak şeyler yaşandığında, umutsuz hissettiğimizde, haksızlık edildiğinde, bazı şeyleri yapan insanların bunun bedelini bir türlü ödemediğini düşündüğümüzde, güçsüzün gittikçe güçsüz eşliğine tanık olduğumuzda, Dünyadaki veya kişisel hayatımızdaki olayların, çocukluğumuzdan beri bize öğretilen, kötülük eden kötülük bulur ya da iyiler kazanır gibi denklemlere uymadığını gördüğümüzde sarf edilen bir söz. Gün gelir, devran döner. Bu sözü kendi kendimize işlerin eninde sonunda eşitleneceğini veya tersine döneceğini hatırlatmak için sarf ederiz. Tarih boyunca da gerçekten eninde sonunda şaşmadan da böyle oluyor çünkü. Sabırlı olmak lazım, bunların da devri bitecek denir bu yüzden mesela. Yargılanacaksınız denir. Eninde sonunda yargılanacaksınız işte. Yani bir uyanış yaşanacak ve gerek kalmadan ötürü gerek her ne sebeptense bu konu tersine dönecek ve tüm şu an yaşadıklarımız geçmişte kalacak gibi bir mentalite.

İşler ne kadar kötüleşirse kötüleşsin hala çok büyük bir çoğunluk böyle düşünüyor. Ve bu insanın umudunu kaybetmemesiyle alakalı kesinlikle güzel bir tutum. Yalnız ben bu bölümde başka bir ihtimalden bahsetmek istiyorum. Dünyada artık devranın dönmediği bir çağa giriş yapıyor olabiliriz. Bu bölümde amacım insanı umutsuzluğa sokacak bir portre çizmek değil. Ama şu an yüzleştiğimiz ve gelecekte daha fazla artacak ve muhtemelen şu an hayal edebileceğimiz en büyük tehdit konusunda bir uyarı yapmak.

Siyaset bilimci Scott Sagan'ın ilginç bir sözü var. Daha önce olmamış şeyler hep olur diyor. Yani bizi bekleyen şey, tarihte daha önce hiç yaşanmamış bir şey. Güçlünün artık her zaman güçlü kalacağı bir senaryo, geçmişten yola çıkarak hayal edebileceğimiz bir şey değil. Fakat son derece gerçek bir ihtimal. Eğer abartma lütfen diyorsanız, neden böyle düşündüğümü beraber bakmak istiyorum. Unutmayın, bu bölümün amacı umutsuz bir portre çizmek değil, yüzleştiğimiz en büyük sorun hakkında bir uyarıda bulunmak.

Ayrıca her içeriğimde yaptığım gibi burada da mutlaka bildiğim, duyduğum, düşündüğüm en optimal çözümleri de sunacağım. Yalnızca bir tehlikeden ya da sorundan bahsedip kapatmayacağım. Öyleyse hepimizi ilgilendiren ve belki de yüzleştiğimiz en önemli meseleyi hadi hep beraber inceleyelim.

Bir soruyla başlamak istiyorum. Gücü elinize geçirdiğinizde ilk kaygınız ne olur? Gücünüzü kaybetmemek. Ve bu söz konusu güç ne kadar fazlaysa o kadar şaşmayan bir şeydir genelde. İnsan ne kadar adil, güç değişimine saygılı vesaire olduğunu düşünse de akıl almaz bir gücü elde ettiğinde genelde kim olursa olsun bırakmak istemiyor kolay kolay.

Zaten öyle bir noktada ya inanılmaz yaşlandığın için bırakıyorsun ya da sistem seni zorluyor, başka biri seçiliyor falan. Bu durumda bile bırakmak istemeyen insanlar biliyoruz. Mesela 2020'de Trump kaybetti ve Georgia eyaleti sekreterini arayıp bana 11 bin oy bulman lazım dedi telefonda. Sonra bu telefon görüşmesini ifşaladılar. Yani bu, güçteki bir insanın pozisyonunu korumak için yaptıkları konusunda verebileceğim en hafif örnek herhalde. Ama yine de demokrasiyi hiçe sayan bir deneme. Burada unutmamamız gereken bir numaralı şey, güç sahibi bir insan, kurum, organizasyon, şirket, kim ne olursa olsun birinci önceliği gücünü korumaktır.

Güç ne kadar büyükse onu korumak için yapılacak şeylerin uçukluğu da artıyor. İşleyen sağlıklı demokrasilerde sistem ve halk güç sahibi kişi istese de istemese de onu indirebiliyor. Demokrasinin olmadığı ülkelerde ise hem geçmişte hem de günümüzde liderler ve rejimler gücünü korumak için neredeyse her şeyi yapıyor. Herhangi bir ayaklanmanın, direnişin önünü kesmeye çalışıyor, eleştirileri engelliyor, yasaklarla, cezalarla halkın dizginlemek için bir korku saçıyor vs.

Buna rağmen halkın birlik olup ayaklandığı veya başka bir liderin arkasında toplanıp kendine bunu yaşatan kişiyi ya da yancılarını indirdiği sayısız örnek var. Bana sorarsanız herhangi bir antidemokratik liderin veya rejimin indirilebilmesinin belki de en büyük sebebi yönetim ne kadar güçlü olursa olsun bir kör noktası olmasıydı. Mesela 18. yüzyılda monarşiyi eleştiren yazarların eserleri ciltsiz el yazması bir şekilde kralın adamlarından gizli el altından dağıtılır, öyle okunurdu.

Yönetimden habersiz monarşiye karşı bir düşünce akımı da başta bu şekilde popülerlik kazanabildi. Bambaşka bir örnek vermek gerekirse Mustafa Kemal Atatürk'ün Samsun'a çıkmasıyla başlayan milli seferberlik sürecinin başarılı olmasının belki de en büyük sebeplerinden biri, Atatürk'ün o zamanki padişah yönetiminden saklanabilmesiydi. Çünkü bildiğiniz gibi kendisi hakkında ölüm fermanı yayınlandı ama yakalanmamayı, saklanmayı bir şekilde başardı bu süreçte.

Hep bir kör nokta vardı ve otoriteyi yıkacak olan güç burada ivme kazandı her zaman. Ama bugün geçmişte yaşamış herhangi bir tiranın rüyasında bile göremeyeceği bir gözetleme teknolojisi mevcut. Bugün bir düşünce akımının ya da hareketin bu teknolojiye sahip bir yönetimden gizli bir şekilde büyümesi, ivme kazanması falan mümkün değil.

Çin, Kuzey Kore, Rusya gibi sayısız ülke bugün vatandaşlarını 724 gözetim altında tutuyor ve yönetimi tehdit edecek herhangi bir unsur saptandığı anda daha en ufak bir kıvılcımda müdahale ediliyor. Dahası da var. ABD'li teknoloji şirketi Palantir mesela hangi vatandaşın suça meyilli olduğunu hesaplayan bir yapay zeka modeli kullanıyor. Sistem yakın zamanda suç işleyeceklerini belirttiği için

Bir hafta içerisinde Florida'da yaşayan binden fazla vatandaşın evine herhangi bir suç daha işlenmeden polis baskını düzenleniyor. Palantir bugün Amerika'nın en güçlü teknoloji şirketlerinden biri ve hükümet bu şirketle vatandaşların neredeyse her tür bilgisini açıkça paylaşıyor. Devlette kayıtlı sağlık bilgilerini, gelir giderlerini yani bakanlıkların vatandaşlarla ilgili sağladığı bütün bilgileri bu şirkete veriyor.

Tüm bunlar ve dahası vatandaşlarla ilgili çok detaylı bir profil çıkarılmasını sağlıyor. Palantir, sahip olduğu sonsuz veriyi işleyip yakın geleceği tahmin etme sistemlerine o kadar güveniyor ki, son reklamlarındaki sloganları şuydu, ''Savaşlar daha çıkmadan kazanılır.''

Bu şirket aslında 2003'te Amerikan Devleti'nin başlattığı, fakat tepkiler üzerine kapatılan Total Information Awareness, TIA, yani Mutlak Bilgi Farkındalığı programının özel şirket olarak devam ettirilmiş hali. TIA ilk duyurulduğunda bu programı savunanların argümanı şuydu. Tüm Amerikan popülasyonunun sürekli olarak gözetlenmesi, terör saldırılarını, biyoterrorizm tehditlerini ya da herhangi bir pandeminin yayılma ihtimalini önlemek için çok önemli.

Yine de bu ihlalci gözetim programına gelen tepkiler üzerine TIA'yı duyurulduğu aynı yılın sonunda kapatıldı. Fakat birebir aynı misyona sahip Palantir şirketi kısa bir süre sonra kuruldu ve ilk 7 yıl tek müşterisi CIA'dı. Şu an dediğim gibi ülkenin en güçlü şirketlerinden biri olarak devam ediyor.

Şimdi bu tür teknolojilerin demokratik ülkelerde nasıl bir gücü olduğundan bahsedeceğiz. Ama önce dijitalleşmenin antidemokratik ülkelerdeki etkisinden bahsetmek istiyorum. Yuval Noah Harari 2020 Dünya Ekonomik Forumu'nda bu konuda tarihe geçecek bir konuşma yapıyor ve şöyle diyor.

Yeterli biyoloji bilgisine, bilgisayar gücüne, veriye sahipseniz vücudumu, beynimi, yaşamımı hackleyebilir ve beni benden daha iyi tanıyabilirsiniz, diyor. Kişilik tipimi, siyasi görüşlerimi, yönelimimi, mental zayıflıklarımı, en büyük korkularımı ve umutlarımı bilebilirsiniz. Benim hakkımda benden daha çok şey öğrenebilirsiniz, diyor. Ayrıca şöyle diyor, bu herkes için geçerli. Bizi bizden daha iyi tanıyan bir sistem hislerimizi, kararlarımızı tahmin edebilir, manipüle edebilir ve eninde sonunda bize karar verdirtmeye başlayabilir.

Geçmişte birçok tiran ve devlet bunu başarmak istedi ama hiçbiri milyonlarca insana hackleyebilecek kadar teknoloji bilgisine, bilgisayar gücüne veya veriye sahip değildi. Ne Gestapo ne de KGB bunu başaramadı. Ama artık bu mümkün. İnsanların gizemli ruhlar olmadığı fikrine alışmamız gerekiyor. Biz artık hacklenebilir hayvanlarız. Eğer böyle bir güç 21. yüzyıl Stalin'in eline geçerse insanlık tarihinin en korkunç totaliter rejimine tanıklık ederiz ve 21. yüzyıl Stalin'i olmak isteyen hali hazırda bir sürü aday

var zaten diyor. Harari şöyle bir şey hayal edin diyor. 20 yıla Kuzey Kore'de vatandaşlar biyometrik bilekliklerini takıyor. Bu bileklikler tansiyonunuzu, kalp atışlarınızı ve beyin aktivitenizi 7-24 kaydediyor. Yüce liderin televizyondaki konuşmasını izliyorsunuz ve o an ne hissettiğinizi bilebiliyorlar. Alkışlayıp gülümseseniz bile eğer içten içe öfkeliyseniz ertesi sabah kulaklara gönderiliyorsunuz.

Son olarak Harari şunu ekliyor, eğer kitlesel gözetime dayalı rejimlerin yükselişine izin verirsek, zengin veya elitlerin bu gözetimden muaf olacağını düşünmeyin. Hierarşize ne kadar yukarıdaysanız o kadar yakından gözetleneceksiniz. Sionuzun ya da başkanınızın hakkında gerçekten ne düşündüğünü bilmesini ister miydiniz, diyor. Dolayısıyla böyle bir dijital diktatörlüğün yükselişini engellemek, elitler de dahil olmak üzere tüm insanların hayrını olur, diyor. Harari'nin konuşması bu şekilde. Katılmadığınız, abartı bulduğunuz kısımlar olabilir. Direkt adamı sevmiyor da olabilirsiniz. Sapiens kitabının yazarı kendisi, çoğunuzun bildiği gibi. Ayrıca böyle bir senaryoda elitlerin vaziyetini vurgulamasının sebebi konuşmayı Davos'ta yapıyor olması tabii ki. Ben bu mevzunun günümüzde konuşulması gereken çok önemli bir konu olduğunu düşünüyorum açıkçası. Özellikle güç sevdalısı, anti-demokratik liderleri rejimleri ele aldığımızda bir şeyi yapabiliyorlarsa kesin yaparlar gibi düşünmemiz lazım. Geçmişteki liderlerin halkının aklından geçen düşünceye, nabzına kadar kontrol etmemesinin tek sebebi bunu yapamamalarıydı.

Dolayısıyla çoğu ülke ve lider için tek mesele bunu yapmanın teknolojik olarak mümkün olup olmadığına bakıyor. Tamam, şimdi buraya kadar tiranların teknolojiyi nasıl kullandığından ve kullanabileceğinden bahsettik. Çok mu abartı geldi, çok mu uçuk geldi bilmiyorum. Gelin bir de sağlıklı demokrasilerde dijitalleşme nasıl bir tehdit oluşturuyor ona bakalım. Ondan önce kısa bir nefeslenme arası lütfen.

Bir ülke her ne kadar demokratik olsa da birbirini dizginleyen bir güç dengesine dayalı bir sistemle işlese de insan doğası yine de değişmiyor. Tüm bu sistem içerisinde başta Trump'tan örnek verdiğim gibi çoğu lider kitabını uydurarak perde arkasından çeşitli yollarla güçte kalmak için elinden geleni yapıyor.

Bugün demokrasiyle başa gelmiş bir liderseniz ve sonsuza kadar başta kalmak istiyorsanız, başvurabileceğiniz sonsuz yol var ama en iyisi, en etkilisi ve garantisi halkın rızasını almak. Tüm demokratik sistem, halkın olup biteni enine boyuna düşünüp ölçüp tarttığı fikrine dayalı.

Peki, teknolojinin getirdiği güncel imkanlar halkın bakış açısını ne ölçüde manipüle edebiliyor? Çoğunuzun bildiği bir örneği vereyim. Cambridge Analytica skandalı. Kısaca anlatayım çünkü bilenler öf, yandık diyecektir. Ama siyasi danışmanlık firması Cambridge Analytica'nın 2016'da Trump kampanyası için çalıştığı ortaya çıkıyor. 87 milyon Facebook kullanıcısından alınan verilerle kişilik modelleri oluşturuluyor ve bu modeli çıkarılmış insanlara özel reklamlar yayınlanıyor. Nevrotik bulunan kullanıcıların karşısında korku aşılayan göçmen krizi videoları, muhafazakar ama hafif ılımlı insanlara da öteki liderin ne kadar korkunç biri olduğuna dair reklamlar çıkarılıyor.

Bu tarafa gitmeyecekse en azından öteki adaya oy vermekten caydırmak için. Ayrıca oy yüzlerinin yakın olduğu seçimin kaderini belirleyecek eyaletlerde bireysel silahlanma, ırk, göçmenlik, kürtaj gibi halkı tetikleyici konulara dair reklamlar gösteriliyor. Halkı iyice hararetlendirmek için. Facebook'tan aldığınız verilerle bile

Dünyanın en güçlü ülkesinin kaderini belirleyebiliyorsunuz bir ölçüde. Dünyayı gördüğümüz, olup bitenleri takip ettiğimiz ve böylece bir takım çıkarımlar yaptığımız penceremiz sosyal medya keşfet sayfamız. Ben bunun korkunç bir şey olduğunu düşünüyorum. Çünkü bu keşfete karşımıza hangi olayın ne zaman, ne şekilde çıkacağında teknoloji şirketlerinin özenle tasarladığı algoritmaları karar veriyor.

Bu algoritmaların olabildiğince hipnoz edici ve manipülatif olması için çalışan insan sayısı bugün içme suyunu insanlara ulaştırmak için çalışan insan sayısından daha fazla. Douglas Rushkoff isimli yazar bu ve bunun gibi birçok bilgiyi detaylandırdığı kitabı Team Human'da bahsediyor bu konudan ve şöyle diyor. Davranış değiştirme odaklı teknoloji Amerika'nın en seçkin üniversitelerinde öğretilen ve geliştirilen bir tasarım felsefesidir. Sosyal medya, akıllı telefonlar ve saatler aracılığıyla da uygulanır.

Amaç, davranışsal değişiklik yaratmak, kullanıcıda birtakım alışkanlıklar oluşturmak ve bütün bunları onun rızası veya farkındalığı olmadan yapmaktır, diyor. Yani Portret hem demokratik hem antidemokratik yönetimlerde çoğu açıdan benziyor. Güç sahibi devlet ve şirketler, vatandaşı kendilerinden daha iyi tanıyacak derecede yakından takip ediyor. Bununla birlikte halkın davranışlarını, düşünce şekillerini manipüle edebilmek için daha önce görmediğimiz teknolojilere benzersiz bir yatırım yapıyor.

Open AI'ın CEO'su Sam Altman bir tweetinde yazmıştı. Her yeni teknolojik kırılma beraberinde yeni bir güç denklemi oluşturur diye. Teknolojide bu kadar fazla kırılma, bu kadar kısa sürede yaşanırken, beraberinde gelen yeni denklemdeki benzeri görülmemiş güçler ne tarafa doğru gidiyor gözlemlemek lazım. Çünkü unutmamak gerek ki teknolojinin getirdiği yeni güçler muhtemelen ilk önce gücün korunması, yani devranın asla dönmemesi için kullanılacak.

Başta söylemiştim, yalnızca karanlık bir portre çizip, endişe yaratıp bu bölümü bitirmek istemiyorum. Tüm bu anlattıkları bir süredir içinde yaşadığımız ve gittikçe daha çok güçlenen, geleceğimizi, hayatımızı direkt ilgilendiren bir sistemle ilgili. Kurtuluşumuz nedir peki? Yani böyle bir düzene nasıl direnebiliriz? İnsanın sonsuz gözetime ve manipülasyona maruz kalıp sisteme

direniş teşkil edemediği bu distopik geleceğin bir alternatifi yok mu? Cevabı birlikte bulacağız. O yüzden bu konuda düşünmemiz ya da direkt ne düşündüğümüz çok önemli. Bu konu dünyanın en dil, din, ırk, cinsiyet gözetmeyen konularından biri herhalde. Çünkü hepimizi direkt ilgilendiriyor. Sam Harris'in güzel bir bakış açısı var bu konuda. İnsanlığı ilgilendiren güncel sorunlarla ilgili çözüm bulmanın en iyi yollarından biri, iyi niyetli, uzlaşmacı sohbetler ve münazaralar yapmak. Bu konu bizim gündemimiz olmalı, tartışmalıyız, okumalı, öğrenmeliyiz. Siyasetçilerimize bu konuda sorular sormalıyız bence.

Bu sonsuz konuda bölünmüş ve böyle birbirinden haz etmeyen kitlelerin birlikte ele alması gereken inanılmaz kapsayıcı bir konu. Bu partiyle, inançla, onunla bununla falan alakalı değil. Teknolojinin gelişme hızı şu an bizim biyolojik veya felsefi adapte olma hızımızı tamamen geçmiş durumda.

Çağı anlamlandırma, olup bitene akıl erdirme ve optimal yolun ne olduğunu çözme konusunda birbirimize ihtiyacımız var. Yeni teknolojik gelişmeleri yeri geldiğinde eleştirmek ya da bunların beraberinde getirebileceği sorunları ele almak, teknolojiye karşı çıkmak ya da çağı reddetmek demek değil. Tersine, insanlığın gelişimine destek olmanın en önemli yollarından biri bence.

Bilge Özçelben, adımızı da söyleyelim. Bu podcast boyunca çok farklı konular işleyeceğiz. Hepsi bu kadar ciddi olmayacak belki. Ama bence hepsinin ortak teması şuna varıyor. İçinde bulunduğumuz çağda olup biteni anlamlandırma ve birlikte akıl erdirme çabası. Ama bu bir kişinin yapabileceği bir şey değil. Ne benim, ne bir ülke liderinin, ne de Silikon Vadisi'ndeki milyarder bir CEO'nun. Hepimizi ilgilendiren bu konuya hepimizin dahil olması ve kafa yorması lazım.

Hepimiz birlikte demişken, neden birlikte hareket edemediğimizi, neden birbirimizden gittikçe uzaklaştığımızı, son yıllarda dünya çapında artan kutuplaşmayı ve radikalliği de bir sonraki bölümde incelemek istiyorum. O kadar sorunun içerisinde ben bunları mı düşüneceğim gibi bakılmamalı bence bu konuya. Çünkü aslında pazardan aldığımız limonun fiyatının bile temeli dolaylı olarak bu konuya dayanıyor.

Bu meseleler karamsar bir overthink spiraline yol açmamalı. Tersine insanlığın gelmiş geçmiş en ilginç çağında yüzleştiğimiz ve çözme fırsatını da yakaladığımız etik ve felsefi meseleler olarak görülmeli. Geçmişteki düşünürlerin, yazarların ya da sanatçıların günümüze bıraktığı literatür bugünün sorunlarını ele alıp çözmek için yeterli değil. Yeni düşünürlere, güncel perspektiflere, adaptif çözümlere ihtiyacımız var.

Başta söylediğim gibi olaylara tarihten yola çıkıp işler eninde sonunda tersine döner diye yaklaşabileceğimiz bir dönemde yaşamıyoruz. Devren artık dönmeyebilir ve dönse bile biz ve bizden sonraki kuşaklar bunu göremeyebilir. Tarihin bu kırılma noktasını tanıklık eden jenerasyonlar olarak buradan çıkış yolunu birlikte arayacağız. Dinlediğiniz için teşekkürler. Kendinize iyi bakın. Görüşmek üzere. Sevgiler.

Toplumsal anlamda her şeyi üzerine inşa ettiğimiz gerçeklik algımız sallanıyor bir süredir. Elbette kitlelerin inanılmaz bir propagandadan ötürü gerçeklik algısının şaşması bu çağa özgü bir şey değil. Fakat gelişen teknolojiler bunu bambaşka bir boyuta taşıyor artık. Hepimizi etkisi altına alan dijital bir psikoz hali ortaya çıkıyor yavaş yavaş. Gri Bölge'nin bu bölümünde bu çağın yeni derdi dijital psikoz meselesini inceliyoruz. Bu durumun panzehri neler olabilir üzerine fikir yürütüyoruz.



Tüm bölümleri dinlemek ve daha fazlası için ⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠podbeemedia.com⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠'u ziyaret et!



------ Podbee Sunar -------

Bu podcast reklam içermektedir.

Dijital Psikoz

Çok meşhur bir söz var. Nedir? Zevkler ve renkler tartışılmaz. Yani bazı konularda farklı fikirdeyizdir ve bir açıklama yapmanın bile gereği yoktur. Bunlar zevk meselesidir çünkü anlaşamasak bile. Daha tartışılabilir fikir ayrılıkları da olabilir. Mesela siyaset. Bu konuda da büyük ölçüde birbirimize laf anlatmayı bıraktık haklı olarak ama kişi yine de bir ideolojiyi neden desteklediğini açıklayabilir ya da savunabilir. İnanç konusunda ayrışabiliriz. Olayları yorumlama şeklimiz değişebilir. Tecrübelerimizden çıkardığımız dersler farklıdır vesaire. Fakat milyonlarca insan olarak, vatandaşlar olarak, belirli paydalarda kim olursak olalım, birleşebiliyor olmamız lazım. Fikrimiz, inancımız, ideolojimiz vesairemiz ne olursa olsun, içerisinde yaşadığımız somut gerçeklik konusunda mütavıkız öncelikle. Biz dünyada yaşıyoruz, benim üstümde bu var gibi. Bunun dışında mütabık olmamızın yine çok faydalı olacağını düşündüğüm konular var. Ülkemiz, milli değerlerimiz, bayrağımız, bütünlüğümüz vs. Ama ben en alttan giriyorum. Ne yaşarsak yaşayalım, görüşümüz ne olursa olsun tüm bunların ortak bir gerçeklikle yaşandığı konusunda anlaşmamız. Fakat bu bile elimizden gidiyor şu an. Her şeyi üzerine inşa ettiğimiz en alttaki zemin yani gerçeklik algımız sallanıyor. Şunu söylemek lazım tabii, kitlelerin inanılmaz propagandalardan ötürü gerçeklik algısının şaşması bu çağ özgü bir şey değil. Ama gittikçe gelişen teknolojiler bunu bambaşka bir boyuta taşıyor artık. Madem öyle bu bölümde somut gerçekliğin herkesce mutabık olundan bir doğru olmaktan çıkıp adeta ideoloji ya da inanç gibi öznel bir doğruya dönüştüğü bu süreci konuşalım diyorum bu bölümde. Bugün bunu ne ölçüde yaşıyoruz? Teknolojinin bu süreçteki rolü nedir? Bu denklemde kim kazanıyor, kim kaybediyor? Ve her zamanki gibi bizi bu süreçten kurtaracak şeyler neler olabilir? Buna bakmak istiyorum. Hadi o zaman hepimizi etkisi altına almaya çalışan o dijital psikoz halini birlikte inceleyelim bugün. Direkt anlamını okuyorum size. Psikos kişinin neyin gerçek olup olmadığını ayırt edemediği duruma verilen isimdir. Artık hibrit yaşıyoruz bildiğimiz gibi. Çoğumuzun hayatı bölünmüş durumda. Bir kısmında ekrana, bir kısmında gerçek hayata bakıyoruz. İş, sosyal medya, mesajlaşma vs. derken ortağıma bir insanın ekran süresi araştırmalara göre yaklaşık 7 saat. Ama çoğunuz kendinizi ve çevrenizdekileri düşünürseniz muhtemelen bunun çok daha fazla olduğuna katılacaksınız. Bilmiyorum tabii umarım değildir ama iki tane örnek vermek gerekirse The Guardian'a göre bir İngiliz'in ortalama ekran süresi 7 saatmiş. Anadolu Ajansı'nın haberine göre de Türkiye'de 6-13 yaş arası çocukların ekran süresi yine günde 7 saate yakınmış. Sonsuz istatistik sayabiliriz ama bu veriler çoğu kişi için az bile kalıyor günümüzde. Şimdi hayatımız böyle yarı yarıya ekrana baktığımız ve bakmadığımız anlar olarak ayrıldığı için gerçekliği algılama şeklimiz artık sadece duyu organlarımızdan değil, sürekli kullandığımız teknolojilerden de geçiyor. Baktığımız ekranlar gerçekliği direkt gösteren şeffaf pencereler değil, her an her konuda bize neyi gösterip göstermeyeceğine hızla karar veren algoritmaların oluşturduğu bir lens. Biz de dünyada da ülkede de ne olup bittiğini bu lenslerden takip ettiğimiz için buradan başlamak istiyorum. 1. Gözlerimize inanabilir miyiz? Bu bölümü 4 Eylül 2025'te kaydediyoruz ve cevap artık neredeyse tamamen hayır. En son kar yağdığında, Şubat ayında bu soruya Evet, ayırt edebiliriz diyebilirdik ama yıllar içerisinde değil, birkaç ay içinde bile bu sorunun cevabı değişti. Bu kısa süre içerisinde deepfake'ler yani yapay zeka tarafından oluşturulmuş realistik videoların bir kısmı gözle ayırt edilemeyecek derecede gerçekçi hale geldi. Yine bir 6 ay ya da 6 yıl sonra muhtemelen gördüğümüz hiçbir şeyin gerçekliğine tam olarak emin olamayacağız. O zaman ne yapacağız? Google'ın CEO'su Eric Schmidt ve Amerikan tarihinin en etkili siyasetçilerinden biri Henry Kissinger'ın birlikte yazdığı bir kitap var. The Age of AI and Our Human Future. Bu sorunun şöyle çözüleceğini yazmışlar kitapta. Yapay zeka ajanlarımız olacak ve gördüğümüz şeylerin gerçek olup olmadığını bize onlar söyleyecek. Yani ben internette vakit geçiren biri olarak kendi gözlerime ve kulaklarıma değil, Silikon Vadisi'nde üretilmiş bir yapay zeka programının sözüne inanacağım. Bu sizin içinizi ne kadar rahatlatıyor bilmiyorum ama bana kalırsa 100 yıl önce bir kurguda yazılsa abartma sende denecek derecede korkunç ve distopik bir çözüm. Şu an ve yakın gelecekte gözlerimize ve kulaklarımıza inanma seviyemiz bu noktada. Peki internetteki diğer kullanıcılar ne durumda? Çoğu insan bile değil zaten artık. Amerika'nın en büyük yazılım ve siber güvenlik şirketlerinden Imperva'nın 2024 raporuna göre küresel internet trafiğinin yüzde 50 birini botlar oluşturuyor. Meşhur ölü internet teorisi işte. Gerçek insan zannettiğimiz kullanıcıların aslında bot olduğu ihtimali. Şu an internette insan sandığımız hesapların bir kısmının bot olduğunu zaten biliyoruz. Sadece gerçek insanlara olan oranından emin değiliz. İnternette gerçek sandığımız sayısız kullanıcının aslında bot olmasının bizim algımız üzerinde inanılmaz manipülatif bir gücü var. Yani siyasi veya başka tür paylaşımların beğenilerinde, izlenmelerinde ya da yorumlarında gördüğümüz inanılmaz rakamların nasıl bir etki yarattığı bir düşünün. Bunu nasıl bu kadar insan beğenir? Bunları kim izliyor? Bunu nasıl bu kadar insan takip ediyor falan? Ne tür davranışların ve söylemlerin rağbet gördüğü konusunda bir algı yaratılıyor bu botlar tarafından. Evet, çoğu etkileşimin bot olduğunu anlayabiliyoruz aşağı yukarı şu an. Ama bir o kadarına da kanıyoruz muhtemelen. Sahte internet kullanıcıların bir de parayla çalışan insan troll versiyonu var. Sonra başka ülkelerin öteki ülkeleri karıştırmak için tuttuğu internet trolleri var. Mesela bir tane örnek vereyim. Devran Döner mi? isimli ilk bölümümüzde de söylemiştik. Amerika'da Facebook'un en büyük 20 Hristiyan sayfasından 19'unun admininin Kosova veya Makedonya'da troll olarak çalışan insanlar olduğu ortaya çıkıyor. Yani demek istediğim şu, internette gördüğümüz bu kullanıcılar kim? Bot mu? Trol mü? Yerli trol mü? Yabancı trol mü? Yoksa internetteki sayısız yanılsamaya, yani bir tür dijital psikoza yakalanmış diğer insanlar mı? Bilmiyoruz. Dediğim gibi 2025'te emin olması çok zor. Peki, sanal dünyada görüp duyduğumuz şeylerden ve muhatap olduğumuz insanlardan emin olamıyoruz dedik. Peki nasıl emin olacağız bu gidişle diye sorduğumuzda, en tescilli insanların verdiği cevap da yapay zeka modellerine soracaksınız oluyor, az önce dediğimiz gibi. Bugün ikilemde kaldığımız, kafamızın karıştığı bir konuda yapay zekaya danıştık diyelim ki, işler netleşiyor mu? Soru işaretleri gerçekten ortadan kalkıyor mu? Sayısız insan bugün chat GPT gibi modelleri bir yol gösterici ya da yaşam koçu olarak görüyor, diyor OpenAI'ın CEO'su Sam Altman. Bir sorunu nasıl çözeceğini ona soruyorsun ve bazen bence gerçekten pratik çözümlerde sunuyor. Aklını yemeyeceğim. Yalnız sorunlarını çözmek için yapay zekayı kullanan insanların sayısı arttıkça bayağı bir insanın yaşadığı ortak bir sorun da ortaya çıkmaya başladı. Bu sorunu tanımlamak için kullanılan isim de AI psychosis, yani yapay zeka psikozu. Muhtemelen nasıl bir şey olduğunu tahmin ettiniz. Çünkü bugünün yapay zeka modelleri ne kadar bir yandan inanılmaz olsa da, bir yandan halüsinasyon görüp gerçek dışı şeyler söylemeleriyle de biliniyorlar. Ama yapay zeka psikozu, yapay zeka modelinin değil, kullanıcının geçirdiği bir psikozu tanımlamak için kullanılıyor. Bu durumu şöyle bir örnekle anlatayım. Arizona'da yaşayan 36 yaşındaki Kendra Hilty bir psikiyatriste gidiyor ve eninde sonunda psikiyatristine aşık oluyor. Sonra tabii ki maalesef bugün çoğu insanın yaptığı gibi TikTok'a gidip aşık olma sürecini insanlara anlatmaya başlıyor. İnsanlar Kendra'yı izlerken bir noktadan sonra bir şey fark ediyorlar. Kendra bütün bu süreci bize anlatmadan önce gidip ChatGPT'ye anlatmış. ChatGPT'ye Henry ismini koymuş ve baştan sona da demiş ki, bence psikiyatristin beni manipüle ettiği için ona aşık oldum. Chat GPT de bence kullanan herkesin çok iyi bildiği gibi kullanıcı ne derse evet çok haklısın demek üzerine programlandığı için kadıncağızı gerçekten psikiyatristinin manipülasyonuna uğradığını, adama da bu yüzden aşık olduğuna ikna etmiş. Kadın da bunun gazıyla TikTok'da insanlara psikiyatristin beni nasıl manipüle etti, kendini aşık etti diye uzun uzun anlatıyor. Yani gerçeklikte zaten kırılgan ilişkisi olan Kendra'nın kuruntularına daha da yenik düşmesini sağlamış Chat GPT'yim. Hem Microsoft'un yapay zeka departmanının yöneticisi Mustafa Süleyman, hem de OpenAI'ın CEO'su Sam Altman, bu ay yapay zeka psikozunun ciddi bir tehdit olduğunu dile getirdiler. Bölümün başından beri konuştuğumuz şeyleri de hesaba katarsak, internette neyin gerçek olup olmadığını duyularımızla ayırt edemediğimiz bir noktada, yapay zekanın bizi kurtaracağı fikri hiç güven vermiyor şimdilik. Tersine, tıpkı deepfake videolar ya da bot kullanıcılarda olduğu gibi, yapay zekada kullanıcıyı gerçeklikten uzaklaştırabilecek bir faktör. O zaman bu konuda ne yapacağız bu gidişle? Ana sayfamıza düşen neredeyse hiçbir şeyin ve hiç kimsenin gerçek olup olmadığına emin olamadığımız bir senaryoda nasıl hareket edeceğiz? Birleşmemiz gereken en önemli ortak paydayı nasıl muhafaza edebileceğimizi konuşalım istiyorum biraz ama burada ufak bir ara verip soluklansak iyi olur. Geri geldiğimizde Panzehri arayacağız. Evet, dijital psikozlara karşı nasıl hareket edebileceğimizi konuşacaktık. Zehrin panzerini arayacaktık yani. Çünkü biliyorsunuz gri bölgede sorunları ele aldığımız oluyor fakat olumsuz bir portre çizip haftaya görüşmek üzere demek yerine işin aydınlık tarafına da değinmeye özen gösteriyorum. İster mantıklı bulun ister mantıklı bulmayın. Ben önce şöyle yaşanabileceğini düşündüğüm bir şeyden bahsedeyim. Bu gidişle herhangi bir videonun, fotoğrafın ya da ses kaydının, kullanıcının gerçek olup olmadığını katiyen algılayamazsak bence bir kısmımız sosyal medyayı direkt bırakabilir. Çünkü ne anlamı var o noktada? En azından gerçek hayat hala bir seçenek olarak elimizin altında. Ben küçük can bir dikdörtgen içerisinde günde 8 saat bir tür şizofreni yaşamak zorunda değilim. Sürekli duygularımdan, dikkatimden beslenen ve artık tamamen beni yanıltma üzerine kurulu bir mekanizmada o hamster tekerleği gibi ana sayfada beynimi kızartmak zorunda da değilim. O noktada bırakırım artık. Biliyorum kulağa zor geliyor ama bahsettiğim senaryoda sosyal medya işlemini yitirmiş oluyor zaten. Çoğumuz için bunun bir ihtimal olduğunu kesinlikle düşünüyorum. Önce onu söyleyeyim. Ayrıca internette gerçek ve sahtenin iyice birbirine karıştığı bir senaryoda bence samimiyet, insanlık ve hakikat sunan her şey ve herkes iyice değer kazanacak kesinlikle. ki zaten şimdiden kazanıyor. Tüm bunları gelecek gibi konuşuruz ama bu sürecin çoktan içine girdik. Bugün organik yumurtaya, meyveye nasıl bir talep varsa insanın sağladığı o samimiyete de internette aynı derecede talep ve ihtiyaç var. Influencer sektörünün bugün bu kadar büyük olmasının en büyük sebeplerinden biri de kullanıcıların içerik üreticileriyle kurduğu parasosyal yani tek taraflı ilişki. Televizyondaki kurumsal ve sonsuz filtreden geçmiş sahte içerikleri değil de sosyal medyadaki daha samimi içerikleri tercih etti insanlar büyük ölçüde. En azından daha genç nesiller öyle yaptı. Oradaki influencerları abisi ablası belledi. Tavsiye soruyorlar, akıl danışıyorlar, içerik üreten kişi takipçilerine akıl danışıyor bazen vs. Çünkü orada bir insanlık arıyoruz. Kimimiz samimi birini arıyor, kimimizin gerçek hayatta muhabbet edeceği, kafasının uyuştuğu biri yok, dolayısıyla orada arıyor. Neticede insanız ve çoğumuz denklemin içerisinde insani bir şey arıyoruz doğal olarak. Yapay zekanın çoğu vasfımızı gereksiz kıldığı bir senaryo yaşanırsa, yani mesleklerimizi elimizden almaya başlarsa, muhtemelen yapabileceğimiz ya da satabileceğimiz tek şey insanlığımız olacak. bugün dertlerini, düşüncelerini, hikayeni, uğraşlarını paylaşarak inanılmaz fazla insana ulaşabiliyorsun zaten. Sadece gününü anlatan ortalama bir influencer bile koca stüdyolu televizyon kanallarından daha fazla izleniyor neredeyse. Dolayısıyla günümüzden ve gelecekten bahsederken insana ve uğraşlarına dair nelerin değer kaybedeceğini konuşuyoruz ya sürekli. Gittikçe neyin değer kazanacağını da konuşmak gerekirse bence en önemlisi doğallık ve samimiyet olacak. Sahtelikten kusmak üzereyiz bence çoğumuz artık. siyasetçiden tut içerik üreticisine kadar herkesin durmadan suistimal ettiği ve gözümüze soktuğu bir şey bu sahtelik. Gerçekle sahtenin yeni teknolojilerden ötürü iyice birbirine girdiği bu çağda da insanın benimseyebileceği en doğru tutum ve strateji, bence milleti ben de kandırmalıyım değil, olabildiğince gerçek ve samimi işler yapmalıyım olmalı. Telefonu açtığımızda içinde nasıl delilikler dönerse dönsün, arkadaşınla buluşup normal bir muhabbet etmek, gerçekliğinden emin olduğun fiziksel dünyada ekrana bakmadan vakit geçirmek hala bir opsiyon. Dijital psikoza yenik düşmeyen ve bu çağda mentalini sağlıklı tutmak için elinden geleni yapan insan bence en güçlü insan olacaktır. Bu durumda aslında bir nevi internet öncesi döneme geri dönebiliriz gibi geliyor, onu da söyleyeyim. Ben içinde yaşadığım mahallede ve sokakta ne olduğundan bir ölçüde emin olabilirim çünkü. en azından içinde yaşıyorum. Ama camdik dörtgenime baktığımda gördüğüm her şey bir ihtimal. Tıpkı yüzyıllar önce köyde yaşayıp dünyayla ya da ülkeyle ilgili haberleri kulaktan böyle masal gibi dinleyen insanlar gibi. Çin'de yaşanan bir olayın videosunu izleyeceğim ve bu bir yapay zeka videosu mu yoksa gerçek mi bilemeyeceğim. Dolayısıyla önüme bakacağım. Şimdi bu iyi bir şey mi yoksa kötü bir şey mi? Muhtemelen harika bir senaryo değil. Tüm dünyada ne olup bittiğini mümkün olduğunca şeffaf ve hızlı görebildiğimiz aşağı yukarı 20 yıllık bir dönem yaşadık internet yayıldığından beri. Ama ondan önce insan zaten binlerce yıldır yalnızca içinde yaşadığı alanda ne olup bittiğinden haberdardı doğru düzgün. Başka bir ülkede, kıtada ya da şehirde olup bitenin yükümlülüğünü bireysel olarak hissetmedi. Ama şu an nerede ne olursa olsun bir nevi gözümüzün önünde yaşandığı için çoğunun duygularını ya da sorumluluğunu hissedebiliyoruz. Ama doğamız ve tarihimiz gereği bu normal bir şey değil. Bu anlamda da eski modele geri döneceğiz ve muhtemelen çok da umursamayacağız ekranda olup bitenleri artık. Dediğim gibi bu muhtemel senaryo iyi mi kötü mü emin değilim. Çok grim bir senaryo ve sıkıcı bir kelime oyunu olsun diye de söylemiyorum bunu. İyi tarafları da var, kötü taraflarını da saatlerce tartışabiliriz. Siz ne düşünüyorsunuz bu konuda? Çünkü yine çağın kafa yorulması gereken en önemli meselelerinden biri söz konusu ve bu konuda bize malzeme sağlayacak tarihten gelen hiçbir literatür falan da yok elimizde. Tüm yazarlar, düşünürler böyle bir sorun yaşamadıkları için bütün perspektifler, çözümler bize yani şu an bunu yaşayan nesillere kalıyor. Bu bir ölçüde büyük büyük ama aynı zamanda alabileceğimiz en anlamlı sorumluluklardan biri. Bu bölümde bu kadar diyelim şimdilik. Dinlediğiniz için teşekkürler. Kendinize iyi bakın. Görüşmek üzere. Sevgiler.

Çok meşhur bir söz var. Nedir? Zevkler ve renkler tartışılmaz. Yani bazı konularda farklı fikirdeyizdir ve bir açıklama yapmanın bile gereği yoktur. Bunlar zevk meselesidir çünkü anlaşamasak bile. Daha tartışılabilir fikir ayrılıkları da olabilir. Mesela siyaset. Bu konuda da büyük ölçüde birbirimize laf anlatmayı bıraktık haklı olarak ama kişi yine de bir ideolojiyi neden desteklediğini açıklayabilir ya da savunabilir. İnanç konusunda ayrışabiliriz. Olayları yorumlama şeklimiz değişebilir. Tecrübelerimizden çıkardığımız dersler farklıdır vesaire.

Fakat milyonlarca insan olarak, vatandaşlar olarak, belirli paydalarda kim olursak olalım, birleşebiliyor olmamız lazım. Fikrimiz, inancımız, ideolojimiz vesairemiz ne olursa olsun, içerisinde yaşadığımız somut gerçeklik konusunda mütavıkız öncelikle. Biz dünyada yaşıyoruz, benim üstümde bu var gibi.

Bunun dışında mütabık olmamızın yine çok faydalı olacağını düşündüğüm konular var. Ülkemiz, milli değerlerimiz, bayrağımız, bütünlüğümüz vs. Ama ben en alttan giriyorum. Ne yaşarsak yaşayalım, görüşümüz ne olursa olsun tüm bunların ortak bir gerçeklikle yaşandığı konusunda anlaşmamız.

Fakat bu bile elimizden gidiyor şu an. Her şeyi üzerine inşa ettiğimiz en alttaki zemin yani gerçeklik algımız sallanıyor. Şunu söylemek lazım tabii, kitlelerin inanılmaz propagandalardan ötürü gerçeklik algısının şaşması bu çağ özgü bir şey değil. Ama gittikçe gelişen teknolojiler bunu bambaşka bir boyuta taşıyor artık. Madem öyle bu bölümde somut gerçekliğin herkesce mutabık olundan bir doğru olmaktan çıkıp adeta ideoloji ya da inanç gibi öznel bir doğruya dönüştüğü bu süreci konuşalım diyorum bu bölümde. Bugün bunu ne ölçüde yaşıyoruz? Teknolojinin bu süreçteki rolü nedir? Bu denklemde kim kazanıyor, kim kaybediyor? Ve her zamanki gibi bizi bu süreçten kurtaracak şeyler neler olabilir? Buna bakmak istiyorum. Hadi o zaman hepimizi etkisi altına almaya çalışan o dijital psikoz halini birlikte inceleyelim bugün.

Direkt anlamını okuyorum size. Psikos kişinin neyin gerçek olup olmadığını ayırt edemediği duruma verilen isimdir. Artık hibrit yaşıyoruz bildiğimiz gibi. Çoğumuzun hayatı bölünmüş durumda. Bir kısmında ekrana, bir kısmında gerçek hayata bakıyoruz. İş, sosyal medya, mesajlaşma vs. derken ortağıma bir insanın ekran süresi araştırmalara göre yaklaşık 7 saat. Ama çoğunuz kendinizi ve çevrenizdekileri düşünürseniz muhtemelen bunun çok daha fazla olduğuna katılacaksınız. Bilmiyorum tabii umarım değildir ama iki tane örnek vermek gerekirse The Guardian'a göre bir İngiliz'in ortalama ekran süresi 7 saatmiş. Anadolu Ajansı'nın haberine göre de Türkiye'de 6-13 yaş arası çocukların ekran süresi yine günde 7 saate yakınmış. Sonsuz istatistik sayabiliriz ama bu veriler çoğu kişi için az bile kalıyor günümüzde. Şimdi hayatımız böyle yarı yarıya ekrana baktığımız ve bakmadığımız anlar olarak ayrıldığı için gerçekliği algılama şeklimiz artık sadece duyu organlarımızdan değil, sürekli kullandığımız teknolojilerden de geçiyor. Baktığımız ekranlar gerçekliği direkt gösteren şeffaf pencereler değil, her an her konuda bize neyi gösterip göstermeyeceğine hızla karar veren algoritmaların oluşturduğu bir lens.

Biz de dünyada da ülkede de ne olup bittiğini bu lenslerden takip ettiğimiz için buradan başlamak istiyorum. 1. Gözlerimize inanabilir miyiz? Bu bölümü 4 Eylül 2025'te kaydediyoruz ve cevap artık neredeyse tamamen hayır. En son kar yağdığında, Şubat ayında bu soruya

Evet, ayırt edebiliriz diyebilirdik ama yıllar içerisinde değil, birkaç ay içinde bile bu sorunun cevabı değişti. Bu kısa süre içerisinde deepfake'ler yani yapay zeka tarafından oluşturulmuş realistik videoların bir kısmı gözle ayırt edilemeyecek derecede gerçekçi hale geldi. Yine bir 6 ay ya da 6 yıl sonra muhtemelen gördüğümüz hiçbir şeyin gerçekliğine tam olarak emin olamayacağız. O zaman ne yapacağız? Google'ın CEO'su Eric Schmidt ve Amerikan tarihinin en etkili siyasetçilerinden biri Henry Kissinger'ın birlikte yazdığı bir kitap var. The Age of AI and Our Human Future.

Bu sorunun şöyle çözüleceğini yazmışlar kitapta. Yapay zeka ajanlarımız olacak ve gördüğümüz şeylerin gerçek olup olmadığını bize onlar söyleyecek. Yani ben internette vakit geçiren biri olarak kendi gözlerime ve kulaklarıma değil, Silikon Vadisi'nde üretilmiş bir yapay zeka programının sözüne inanacağım. Bu sizin içinizi ne kadar rahatlatıyor bilmiyorum ama bana kalırsa 100 yıl önce bir kurguda yazılsa abartma sende denecek derecede korkunç ve distopik bir çözüm. Şu an ve yakın gelecekte gözlerimize ve kulaklarımıza inanma seviyemiz bu noktada. Peki internetteki diğer kullanıcılar ne durumda? Çoğu insan bile değil zaten artık. Amerika'nın en büyük yazılım ve siber güvenlik şirketlerinden Imperva'nın 2024 raporuna göre küresel internet trafiğinin yüzde 50 birini botlar oluşturuyor.

Meşhur ölü internet teorisi işte. Gerçek insan zannettiğimiz kullanıcıların aslında bot olduğu ihtimali. Şu an internette insan sandığımız hesapların bir kısmının bot olduğunu zaten biliyoruz. Sadece gerçek insanlara olan oranından emin değiliz. İnternette gerçek sandığımız sayısız kullanıcının aslında bot olmasının bizim algımız üzerinde inanılmaz manipülatif bir gücü var. Yani siyasi veya başka tür paylaşımların beğenilerinde, izlenmelerinde ya da yorumlarında gördüğümüz inanılmaz rakamların nasıl bir etki yarattığı bir düşünün. Bunu nasıl bu kadar insan beğenir? Bunları kim izliyor? Bunu nasıl bu kadar insan takip ediyor falan? Ne tür davranışların ve söylemlerin rağbet gördüğü konusunda bir algı yaratılıyor bu botlar tarafından. Evet, çoğu etkileşimin bot olduğunu anlayabiliyoruz aşağı yukarı şu an. Ama bir o kadarına da kanıyoruz muhtemelen. Sahte internet kullanıcıların bir de parayla çalışan insan troll versiyonu var. Sonra başka ülkelerin öteki ülkeleri karıştırmak için tuttuğu internet trolleri var. Mesela bir tane örnek vereyim. Devran Döner mi? isimli ilk bölümümüzde de söylemiştik. Amerika'da Facebook'un en büyük 20 Hristiyan sayfasından 19'unun admininin Kosova veya Makedonya'da troll olarak çalışan insanlar olduğu ortaya çıkıyor.

Yani demek istediğim şu, internette gördüğümüz bu kullanıcılar kim? Bot mu? Trol mü? Yerli trol mü? Yabancı trol mü? Yoksa internetteki sayısız yanılsamaya, yani bir tür dijital psikoza yakalanmış diğer insanlar mı? Bilmiyoruz. Dediğim gibi 2025'te emin olması çok zor. Peki, sanal dünyada görüp duyduğumuz şeylerden ve muhatap olduğumuz insanlardan emin olamıyoruz dedik. Peki nasıl emin olacağız bu gidişle diye sorduğumuzda, en tescilli insanların verdiği cevap da yapay zeka modellerine soracaksınız oluyor, az önce dediğimiz gibi.

Bugün ikilemde kaldığımız, kafamızın karıştığı bir konuda yapay zekaya danıştık diyelim ki, işler netleşiyor mu? Soru işaretleri gerçekten ortadan kalkıyor mu? Sayısız insan bugün chat GPT gibi modelleri bir yol gösterici ya da yaşam koçu olarak görüyor, diyor OpenAI'ın CEO'su Sam Altman. Bir sorunu nasıl çözeceğini ona soruyorsun ve bazen bence gerçekten pratik çözümlerde sunuyor. Aklını yemeyeceğim. Yalnız sorunlarını çözmek için yapay zekayı kullanan insanların sayısı arttıkça bayağı bir insanın yaşadığı ortak bir sorun da ortaya çıkmaya başladı.

Bu sorunu tanımlamak için kullanılan isim de AI psychosis, yani yapay zeka psikozu. Muhtemelen nasıl bir şey olduğunu tahmin ettiniz. Çünkü bugünün yapay zeka modelleri ne kadar bir yandan inanılmaz olsa da, bir yandan halüsinasyon görüp gerçek dışı şeyler söylemeleriyle de biliniyorlar. Ama yapay zeka psikozu, yapay zeka modelinin değil, kullanıcının geçirdiği bir psikozu tanımlamak için kullanılıyor.

Bu durumu şöyle bir örnekle anlatayım. Arizona'da yaşayan 36 yaşındaki Kendra Hilty bir psikiyatriste gidiyor ve eninde sonunda psikiyatristine aşık oluyor. Sonra tabii ki maalesef bugün çoğu insanın yaptığı gibi TikTok'a gidip aşık olma sürecini insanlara anlatmaya başlıyor. İnsanlar Kendra'yı izlerken bir noktadan sonra bir şey fark ediyorlar. Kendra bütün bu süreci bize anlatmadan önce gidip ChatGPT'ye anlatmış. ChatGPT'ye Henry ismini koymuş ve baştan sona da demiş ki, bence psikiyatristin beni manipüle ettiği için ona aşık oldum. Chat GPT de bence kullanan herkesin çok iyi bildiği gibi kullanıcı ne derse evet çok haklısın demek üzerine programlandığı için kadıncağızı gerçekten psikiyatristinin manipülasyonuna uğradığını, adama da bu yüzden aşık olduğuna ikna etmiş. Kadın da bunun gazıyla TikTok'da insanlara psikiyatristin beni nasıl manipüle etti, kendini aşık etti diye uzun uzun anlatıyor. Yani gerçeklikte zaten kırılgan ilişkisi olan Kendra'nın kuruntularına daha da yenik düşmesini sağlamış Chat GPT'yim.

Hem Microsoft'un yapay zeka departmanının yöneticisi Mustafa Süleyman, hem de OpenAI'ın CEO'su Sam Altman, bu ay yapay zeka psikozunun ciddi bir tehdit olduğunu dile getirdiler. Bölümün başından beri konuştuğumuz şeyleri de hesaba katarsak, internette neyin gerçek olup olmadığını duyularımızla ayırt edemediğimiz bir noktada, yapay zekanın bizi kurtaracağı fikri hiç güven vermiyor şimdilik. Tersine, tıpkı deepfake videolar ya da bot kullanıcılarda olduğu gibi, yapay zekada kullanıcıyı gerçeklikten uzaklaştırabilecek bir faktör.

O zaman bu konuda ne yapacağız bu gidişle? Ana sayfamıza düşen neredeyse hiçbir şeyin ve hiç kimsenin gerçek olup olmadığına emin olamadığımız bir senaryoda nasıl hareket edeceğiz? Birleşmemiz gereken en önemli ortak paydayı nasıl muhafaza edebileceğimizi konuşalım istiyorum biraz ama burada ufak bir ara verip soluklansak iyi olur. Geri geldiğimizde Panzehri arayacağız.

Evet, dijital psikozlara karşı nasıl hareket edebileceğimizi konuşacaktık. Zehrin panzerini arayacaktık yani. Çünkü biliyorsunuz gri bölgede sorunları ele aldığımız oluyor fakat olumsuz bir portre çizip haftaya görüşmek üzere demek yerine işin aydınlık tarafına da değinmeye özen gösteriyorum. İster mantıklı bulun ister mantıklı bulmayın. Ben önce şöyle yaşanabileceğini düşündüğüm bir şeyden bahsedeyim. Bu gidişle herhangi bir videonun, fotoğrafın ya da ses kaydının, kullanıcının gerçek olup olmadığını katiyen algılayamazsak bence bir kısmımız sosyal medyayı direkt bırakabilir. Çünkü ne anlamı var o noktada? En azından gerçek hayat hala bir seçenek olarak elimizin altında. Ben küçük can bir dikdörtgen içerisinde günde 8 saat bir tür şizofreni yaşamak zorunda değilim. Sürekli duygularımdan, dikkatimden beslenen ve artık tamamen beni yanıltma üzerine kurulu bir mekanizmada

o hamster tekerleği gibi ana sayfada beynimi kızartmak zorunda da değilim. O noktada bırakırım artık. Biliyorum kulağa zor geliyor ama bahsettiğim senaryoda sosyal medya işlemini yitirmiş oluyor zaten. Çoğumuz için bunun bir ihtimal olduğunu kesinlikle düşünüyorum. Önce onu söyleyeyim. Ayrıca internette gerçek ve sahtenin iyice birbirine karıştığı bir senaryoda bence samimiyet, insanlık ve hakikat sunan her şey ve herkes iyice değer kazanacak kesinlikle. ki zaten şimdiden kazanıyor. Tüm bunları gelecek gibi konuşuruz ama bu sürecin çoktan içine girdik. Bugün organik yumurtaya, meyveye nasıl bir talep varsa insanın sağladığı o samimiyete de internette aynı derecede talep ve ihtiyaç var. Influencer sektörünün bugün bu kadar büyük olmasının en büyük sebeplerinden biri de

kullanıcıların içerik üreticileriyle kurduğu parasosyal yani tek taraflı ilişki. Televizyondaki kurumsal ve sonsuz filtreden geçmiş sahte içerikleri değil de sosyal medyadaki daha samimi içerikleri tercih etti insanlar büyük ölçüde. En azından daha genç nesiller öyle yaptı. Oradaki influencerları abisi ablası belledi.

Tavsiye soruyorlar, akıl danışıyorlar, içerik üreten kişi takipçilerine akıl danışıyor bazen vs. Çünkü orada bir insanlık arıyoruz. Kimimiz samimi birini arıyor, kimimizin gerçek hayatta muhabbet edeceği, kafasının uyuştuğu biri yok, dolayısıyla orada arıyor. Neticede insanız ve çoğumuz denklemin içerisinde insani bir şey arıyoruz doğal olarak. Yapay zekanın çoğu vasfımızı gereksiz kıldığı bir senaryo yaşanırsa, yani mesleklerimizi elimizden almaya başlarsa, muhtemelen yapabileceğimiz ya da satabileceğimiz tek şey insanlığımız olacak.

bugün dertlerini, düşüncelerini, hikayeni, uğraşlarını paylaşarak inanılmaz fazla insana ulaşabiliyorsun zaten. Sadece gününü anlatan ortalama bir influencer bile koca stüdyolu televizyon kanallarından daha fazla izleniyor neredeyse. Dolayısıyla günümüzden ve gelecekten bahsederken insana ve uğraşlarına dair nelerin değer kaybedeceğini konuşuyoruz ya sürekli. Gittikçe neyin değer kazanacağını da konuşmak gerekirse bence en önemlisi doğallık ve samimiyet olacak. Sahtelikten kusmak üzereyiz bence çoğumuz artık. siyasetçiden tut içerik üreticisine kadar herkesin durmadan suistimal ettiği ve gözümüze soktuğu bir şey bu sahtelik. Gerçekle sahtenin yeni teknolojilerden ötürü iyice birbirine girdiği bu çağda da insanın benimseyebileceği en doğru tutum ve strateji, bence milleti ben de kandırmalıyım değil, olabildiğince gerçek ve samimi işler yapmalıyım olmalı. Telefonu açtığımızda içinde nasıl delilikler dönerse dönsün, arkadaşınla buluşup normal bir muhabbet etmek, gerçekliğinden emin olduğun fiziksel dünyada ekrana bakmadan vakit geçirmek hala bir opsiyon. Dijital psikoza yenik düşmeyen ve bu çağda mentalini sağlıklı tutmak için elinden geleni yapan insan bence en güçlü insan olacaktır. Bu durumda aslında bir nevi internet öncesi döneme geri dönebiliriz gibi geliyor, onu da söyleyeyim. Ben içinde yaşadığım mahallede ve sokakta ne olduğundan bir ölçüde emin olabilirim çünkü. en azından içinde yaşıyorum. Ama camdik dörtgenime baktığımda gördüğüm her şey bir ihtimal. Tıpkı yüzyıllar önce köyde yaşayıp dünyayla ya da ülkeyle ilgili haberleri kulaktan böyle masal gibi dinleyen insanlar gibi. Çin'de yaşanan bir olayın videosunu izleyeceğim ve bu bir yapay zeka videosu mu yoksa gerçek mi bilemeyeceğim. Dolayısıyla önüme bakacağım. Şimdi bu iyi bir şey mi yoksa kötü bir şey mi? Muhtemelen harika bir senaryo değil. Tüm dünyada ne olup bittiğini mümkün olduğunca şeffaf ve hızlı görebildiğimiz aşağı yukarı 20 yıllık bir dönem yaşadık internet yayıldığından beri. Ama ondan önce insan zaten binlerce yıldır yalnızca içinde yaşadığı alanda ne olup bittiğinden haberdardı doğru düzgün. Başka bir ülkede, kıtada ya da şehirde olup bitenin yükümlülüğünü bireysel olarak hissetmedi.

Ama şu an nerede ne olursa olsun bir nevi gözümüzün önünde yaşandığı için çoğunun duygularını ya da sorumluluğunu hissedebiliyoruz. Ama doğamız ve tarihimiz gereği bu normal bir şey değil. Bu anlamda da eski modele geri döneceğiz ve muhtemelen çok da umursamayacağız ekranda olup bitenleri artık. Dediğim gibi bu muhtemel senaryo iyi mi kötü mü emin değilim. Çok grim bir senaryo ve sıkıcı bir kelime oyunu olsun diye de söylemiyorum bunu. İyi tarafları da var, kötü taraflarını da saatlerce tartışabiliriz. Siz ne düşünüyorsunuz bu konuda? Çünkü yine çağın kafa yorulması gereken en önemli meselelerinden biri söz konusu ve bu konuda bize malzeme sağlayacak tarihten gelen hiçbir literatür falan da yok elimizde. Tüm yazarlar, düşünürler böyle bir sorun yaşamadıkları için bütün perspektifler, çözümler bize yani şu an bunu yaşayan nesillere kalıyor. Bu bir ölçüde büyük büyük ama aynı zamanda alabileceğimiz en anlamlı sorumluluklardan biri. Bu bölümde bu kadar diyelim şimdilik. Dinlediğiniz için teşekkürler. Kendinize iyi bakın. Görüşmek üzere. Sevgiler.

Her yıl, her ay, her gün, hatta her an vergi ödüyoruz. Bildiklerimiz-bilmediklerimiz, dolaylılar-dolaysızlar, ÖTV, KDV, Gelir, Damga ve dahası... İyi de neden bu kadar vergi veriyoruz? Nereye gidiyor bu paralar takip ediyor muyuz? Daha da önemlisi; vergi vermeye mecbur muyuz? 





Tüm bölümler ve daha fazlası için ⁠⁠⁠podbeemedia.com⁠⁠⁠'u ziyaret et!



------ Podbee Sunar -------

Bu podcast reklam içermektedir.

mecbur muyum?

vergi vermeye mecbur muyum?

Monokültür nedir? Devlet memuru değilsek de, sistem memuru muyuz? Serdar Ali Çelikler ve Korhan Yılmaz bu bölümde aynılaşmanın bize ne yaptığına, nasıl yönetildiğimize ve Twitch yayınlarına bakıyor. 






Tüm bölümler ve daha fazlası için ⁠podbeemedia.com⁠'u ziyaret et!

----- Podbee Sunar -------

Bu podcast reklam içermektedir.

Bakıcaz

Sistemin Gönüllü Kölesi Miyiz?

Efendim Pod B Media'nın sunduğu podcastte Bakıcaz'a hoş geldiniz. Bugünkü programımızın konusu monokültür. Monokültür nedir? Ben de Korhan Yılmaz'dan birazcık öğrendim. Ben Serdar Alçelikler ve partnerim Korhan Yılmaz'la beraber Bakıcaz podcastta beraberiz. Bizi dinleyen herkese selamlar, sevgiler.

Monokültür neydi Kıras? Güzel bir konu, onu konuşalım istedim. Çok sözcüksel tanımını yapamam ama çok basit bir şekilde tek tipleşme diyebiliriz buna. Yani aslında sanki çok farklı şeyleri yapıyormuşuz gibi gözüküp bir kahve zincirinden milyonlarca kişinin aynı kahveyi seviyor ve içiyor olması, dışarıdaki bindiğimiz araba modellerinin hepsinin birbirine benzemesi, kullandığımız telefonların aynı olması, telefonlara gelen içeriklerin aynı olması yani böyle bir kitle yönetim durumu gibi yemekler, bu her şey. Tek dünya devleti gibi. Güzel komplo teorisi. Senin adına belirlenen bir şey var. Tohum da öyle. İşte efendime söyleyeyim teknoloji de öyle. Bu aslında. Peki ne diyorsun yani? Bence biraz doğruluk payı var. Güzel. Biraz anlatsana mesela. Bir iki örnek var. Er ist wieder da diye bir film vardı. Alman filmi. Hitler bir zaman kırılması sonucu günümüz Almanyası'na geliyor. Çok güzelmiş. Çok güzel film bu arada. Mockumentary tarzında komedi belgesel tarzında herkese tavsiye ederim. Orada bir sahne var. Bu adamın Hitler olduğuna zaten inanmıyorlar ama reklamlarda falan da kullanmak istiyorlar. Ve bunu bir hepimizin de çok iyi bildiği... -"Ben yiğitlerim." deyip nereye gidiyor? Çok güzelmiş. İnanılmaz komik film ya bu arada. Yani işte Türk bir gazete büfeye denk geliyor falan. Onun Türk olduğunu öğrenince farklı bir reaksiyon veriyor. Hani bir kahve bildiği, herkesin bildiği bir kahve zinciri var mesela. Onu görünce reklamda kullanmak istiyorlar. Ama bu da sinirleniyor tabii ki. O böyle kendi üslubu ve oyuncu da çok iyi bu arada. Hareketleri de birebir yıklar. Ben diyor ki, sizinle ben muhatap olmam. Bana diyor şeyi getirin, patronunuzu getirin. Bu şubenin patronu kim? Yok diyor, burası multi bilmem ne bir şirket. Yani patron yok. Nasıl yani diyor, ben bu içeceği beğenmezsem kiminle muhatap olacağım yani? Ya işte şirkete yazarsınız diyor. Bu örneği verebilmek için uzatmış olabilir ama bir muhataplık yok. Mesela adamın söylediği doğru filmde. Gittin, bir dükkan sahibiyle eskiden muhatap alırken... Patronu çağırın falan. Artık patronun yok. Paran nereye gidiyor? Sen bu hizmeti kimden alıyorsun? Bu hizmet sonucu kime şikayette bulunacaksın? Mail var, mail atıyorsun işte. Aynen yani Allah'a havale ediyormuş gibi bir şey oluyor günün sonunda. Bana çok mantıklı geliyor yani. Ben bu multi birleşmiş bir şirkette savaşacak halim yok birey olarak. Bu aynı hizmeti her yerde aynı şekilde verdiği için İtalya'daki insanla da Japonya'daki kişiyle de burayı kullanırsam aynı hizmeti alıyorum. Buna biraz monokültür diyorlar. Çok güzel konuymuş. Yani biraz açıklayabildim mi bilmiyorum da filmi de izle bu arada. Filmin adı neydi ya? Er ist wieder da. Türkçesini hatırlayamadım. Estviderda. Çok güzelmiş. Filmi özellikle merak ettim şimdi. Süper. İnanılmaz. Ben kahkahalar içinde izledim. Ya kahkaha dağıtmadım. Ya kahkaha atmıyorum ben bu arada ya. Gülüyorum ama. En son ne zaman kahkaha attık acaba? Kahkahalarla güldün falan. Yok değil mi öyle bir şey? Tebessüm var da hakikaten kahkaha yok. Hakikaten güzel konuymuş bu. Yani uluslararası şirketlerin bütün dünya üzerinde bir ortaklık yaratma durumu var. Telefonları ve aplikasyonları da aynı şekilde. Tabii. Bütün bilgilerimizin oralarda olması. Hakikaten düşünüyorum da hani mesela iPhone'cu musun, Samsung'cu musun var mesela. Öyle bir şey bile var ama herkes üç aşağı beş yakarı aynı. Herkes WhatsApp kullanıyor. WhatsApp mesela bir monokültür. Özür dilerim, unutmadan söyleyeyim bunu. Mesela monokültür. Steve Jobs'la ilgili geçen birisi bir podcast'ta bir şey anlatıyor. Adam milyon dolarlık şirketin sahibi. Apple Store'da yer alabilmek için işte üç buçuk milyon dolara mı ne anlaşmışlar. Sonrasında onu görünce ya ben senin yanındaki bir adam bilmiyordum diyor.

Steve Jobs, o varsa altı buçuk milyon dolar. Madem yer almak istiyorsun. Adamlar nasıl olur? İşine gelirse. Yoksa... Adamı sevmediğinden mi diyor? Aynen. Yoksa iPhone kullanıcılarını unut dedi bana diyor. Ve bu çok doğru yani. Adam eğer iPhone kullanıcılarına seni bloke ederse markanı birçok yere götürmemiş oluyorsun. Çok doğru. Bak ama bu konuyu hiç böyle düşünmemiştim. Yani dünyada belli şirketler, belli... Sadece teknoloji de değil yani. Dediğin gibi bir sürü mesela kahve zincirleri, gıda şirketleri, otomobil şirketleri. Bunu aslında Yuval Noah Harari şey diye anlatmıştı Homo Deus kitabında. Beni en çok etkileyen kitaplardan biri olarak ve moralimi bozan kitaplardan biri. Diyor ki, şimdi diyor, kitaptaki örnekten veriyorum. Hani reklam olsun diye değil, kitaptaki örnek de böyle. Mesela diyor Armand Peugeot, Peugeot'u kurduğu zaman... Bir tane aslan buldu, ayağa kalkmış bir aslan figürü. Onu koydu diyor logoya. Sonra bu diyor, marka bugün bile, işte aradan yüz sene geçmiş, yüz sene sonra sana diyor ki, kardeşim ben bir araba yaparım, bu araba şöyle güvenlidir, böyle iyidir, böyle... Sen de o markanın sana hitap ettiği, yani senin kafandaki anlamların üzerinden bir anlamı var. Markalaşmada insan yapımı bir dindir aslında diyor. Sen diyor ona inanırsın artık. Ya tamam işte bu da Peugeot kardeşim. Tam olarak o kitaptaki örnek olarak, onları soruyorum işte. Bu da Peugeot, bu alınır yani alınır bir araba işte. Alırım. Aslan'ı gördüm mü... Parayı veririm. Parayı veririm. Yani bunun yapan ustanın, o günkü fabrikasında çalışan ustanın o gün iyi olup olmadığına, o gün işte moralinin bozuk olup olmadığına, eşiyle kavga edip etmediğine, o gün iyi bir gününde olup olmadığına bakmam. Ben bu Aslan markasını gördüm mü kardeşim? Buna ben parayı veririm. Çünkü ben bunu biliyorum. Bana yüz senedir bunu oturtmuşsun diyor. Şimdi düşündüğüm de senin monokültür örneğinde hakikaten gidip dünyanın her yerinde aynı kahveden içebiliyoruz. Ya da aynı fast food ürününden tüketebiliyoruz. Ya da aynı telefonları, aynı uygulamaları kullanabiliyoruz. O da bize bir monokültür oluşturuyor. Tabii. Oradan yapılan paylaşımların olsun vesaire olsun. Her şeyi. Hatta benzer hashtagler dahi kullanabiliyoruz. Yüzde yüz. İlginçmiş bu konu.

Bu konu ilginçmiş. Sevdim bunu, o yüzden bunu konuşalım dedim. Bir de tabii mikrokültürler de var ya mesela. Sadece Türkiye'ye özgü, sadece bilmem nereye özgüler filan. Onun da hatta mikro, daha da mikroalçekleri var ama, monokültürün eninde sonunda hitap ettiği şey veya amaçlandığı şey, sıkça konuşulmaya başlandığını duyduğum tek dünya devletine doğru gidiş mi? Şimdi biz komplo teorisi olarak düşünelim, böyle mi konuşalım? Yoksa ne diye... Yok hayır, ben şey diye düşündüm. Yoksa şirketler yönetiyor artık dünyayı diyorlar ya. Aslında bütün hikaye datayı elde tutabilmek. Yani sen sürekli orada tüketim alışkanlıklarını geliştirdiğin için çok büyük bir data vermiş oluyorsun karşı tarafa. Böylece istedikleri gibi manipüle edebiliyorlar. Daha önceki bir bölümde ilaçlarla ilgili konuştuğumuz şey gibi bu aslında. Yani sen sürekli oradasın. Neyi tüketirsin? Neyi yaparsın? Eğer bir olumsuz bir şey yapmak isterlerse de bunun üzerinden yapabilirler. Çünkü artık sen oraya tabisin. Yani bir de şeyi olarak pompalıyorlar ya bunu hani bireyselsin sen, özgürsün, farklısın. Halbuki günün sonunda... Özgün olmayan bir şeyin içerisine giriyorsun yani. Kılık kıyafetin olsun. Aynılaşıyorsun. Yani şu çağ için şey diyorlar ya daha bireysel, dijital vesaire çağ diye. Bir aynılaşmaya da sebep oluyor. Bu kontrolün daha kolay olmasını sağlıyor. Kitle kontrolün daha kolay olmasını sağlıyor gibi geliyor bana. Mesela? Yani eskiden... Herkes hani şort ve tişörtü giyerken, şort tişörtten örnek verdim sen giyindiğin için. Herkes benzer giyinirken diyeyim. Nasıl bir kontrol ve karizmasının içerisindeyiz? Yani giyim şeyi için söyleyemem buna fakat telefon için söyleyebilirim. Yani o bilgilerin bu artık bir yarış haline gelmiş durumda. Yani Çin mi sana bunu satacak, Amerika mı? O tek tüpleşmenin sonunda sen neyi tercih edersen bütün bilgilerini oraya aktarmış olacaksın. Ama bu beni sadece şey olarak da yani, bu yaratıcılığı da öldürüyor gibi geliyor bana mesela. Çok doğru. İnsanların düşünme biçimini, yaratıcılığı da öldürüyor gibi geliyor. Mesela eski arabalara baktım, ben araba konusuna biraz taktım bu konuda. Mesela eskiden Tucker, Mustang vesaire gibi. Eski tasarımlar olağanüstü tabii. Tabii. Şimdi dışarıdaki yirmi arabanın yirmisi de birbirine benziyor. O logoyu görmesem hangisi hangisi... Çünkü endüstriyel olarak daha uygun o. Öbüründe tasarımda ekstra bir maliyet var yani. Çoğu bitti bir kısmı el yapım falan, onların tasarımı, onların o şıklığı falan hiçbir yerde yok hala. Şimdi adam diyor ki direksiyon simidi böyledir kardeşim. Çünkü bir tane el üretiyor, o her yere satıyor. Üstüne logoyu sen takıyorsun falan. Bu hoşuna gidiyor mu peki senin yoksa? Bunu böyle düşünmemiştim, yani sen bu konuda benim kafamı açtın. Monokültür konusunu düşüneceğim ve bunun üzerine biraz okuyacağım. Filmi sana ben göndereyim. Ya film muazzammış ya, çok beğendim. Bir de benzer bir filmde ben arayayım. İsmini hatırlamıyorum ama şöyleydi, kazanıyor Almanya Savaşı. Evet, şey, The Burning the High Castle. Evet. Ama Almanya savaşı kazanıyor ve Naz yönetimi devam ediyor. Ama Amerika sonra işte içeriden bazıları şeyleri sızdırıyor. Toplama kamplarının hala hayatta, toplama kampları hala var. Onların içinde yaşananları sızdırıyorlar falan. Öyle bir filmdi. Berlin'in daha iyi kesilecesi. Evet, çok çok güzel. Enteresan filmmiş. Aradan sonra konuşalım.

Bir paket program yapıyorsun YouTube'da. Artık ben onu Salı günü izlerim, Cuma günü izlerim, fark etmez. Streaming yani, canlı... O mu toplama, canlı yayın mı toplama işi? Ama böyle söyleyince de yani sen zaten... Ama evet, streaming, Twitch, Kik, Yuno, Muno bir sürü şeyle başladı. Bunun aslında en büyük örneği şey Steak, Steak.com bir kumar sitesi. Kik platformunu açtı. İşte bu Steak.com kumar işi, sağda solda problemi olunca Kik... diye bir uzantı. Belki bu verdiğim bilgilerin bazılarında yanlışlar olabilir ama genel olarak doğrusu bu. Bu sonuca varırsınız. Aslında bu streaming yayınları da şimdi sen bu monokültürü benim kafamda açtın ya o da benzer bir şey aslında. Tabii yani. Netflix falan da öyle yani. Şimdi ben bu konu hakkında şöyle düşünüyorum abi. Yayıncılık ilk bundan 10 sene önce konuşulduğunda, 15 sene önce ilk çıktığı zamanlar diyelim. Daha bu Twitch olmamışken bunun ismi. Başka bir şeydi. Justin TV miydi? Öyle bir şeydi. Bilmiyorum. Amerika'da bir üniversitede iki oda arkadaşı şey olarak kendi arkadaşlarıyla da yaptıkları sohbeti. Biz çok geyik, güzel geyik yapıyoruz. Kampüste başkaları da izlesin diye kendilerince Justin TV diye bir şey kuruyorlar. Sonra sonra bu milyon dolarlık bir yatırıma dönüşüyor ve buna eskiden işlemiyorlardı. Ya ben oyun oynamayı seviyorum. Bir yandan da yayın açıyorum falan da millet için. Oyun oynarken yayın açılırdı Twitch'te. Evet, ben bunu biliyorum. Yani sen oyun oynarken birilerine de sohbet ederdin. Tabii. Yani şimdi yayıncılık bir vergi verilen... İş oldu canım. İş oldu. İşte şirket kurmak zorundasın vesaire. Burada başka bir şey söylemek istiyorum ben. Bunun ben insan gelişimine, üretimine büyük bir darbe vurduğunu düşünüyorum. İnsan gelişimine. Evet, yani jenerasyonların yetişmesinde. Yani bu çünkü yayıncılık sanki herkesin... Mesela ortaya Bitcoin çıkıyor. Herkes öyle bir konuşuyor ki, bu Bitcoin'den 80 milyon kişi girse 80 milyon kişi de kazanacakmış gibi. Halbuki böyle bir şey yok. Yani bir şey iyi gidiyorsa muhakkak bir şey de kötü gidecek. Yayıncılık da bana biraz öyle geliyor. Yani artık bir nasıl bu şeylerin biz çırak bulamıyoruz artık demesinin sebeplerinden birisi bile yayıncılık.

Olabilir çünkü kitleler hep küçük ve ekran başında konuşan bir insanı... ...çok para kazanıyor olması insanları çok cezbediyor. Halbuki... Birazcık ağzı laf yapan da başka işler yerine... ...yayıncı olayım belki dedi. Ama o tutar var, tutmayan var, çok tutmayan var. Onu demek istiyorum. Mesela izlediğim bazı yayını ben çok tüketiyorum bu arada bu içeriği. Yani yatmadan önce vesaire canlı yayın çok izlerim. Bazılarının ağzında şu an görüyorsunuz işte diye oturduğum yerden para kazanıyorum. Halbuki Kik şöyle bir şey demiş adamlara yani on saat...

Yayın yap ama kesintisiz. Bu on saat yayını düzenli olarak yap ve gelirin şu olacak. Düşünüyorum, günün sonunda bahsettikleri gelir. Küçük yayıncılardan bahsediyorum. Ayda elli altmış bin lira. Anan baban memur ol dese gidip olmazsın. On saat seni kick, Avustralya'ya bilmem ne merkezli bir şirket kendisi için... Orada bağlıyor. Bağlıyor yani seni maaşla çalıştırıyor adam. Aslında öyle. Bunun bir avantajı yok. Ben de spor yorumlarım ama Serdar Ali Çelikler değilsem kazancım belli bir noktada kalır. Yani eğer o olamadıysam, kariyerim o olamadıysa. Aslında diyorsun zaten biz de sistemin memuruyuz yani. Tabii onların hepsi birer memuru. Devlet memuru diyecek de sistem memuruyuz. Aynen. Yani sekiz on... On saat yayın yapılmaz abi. Tabii aralarında bir yüz kişi var çok iyi kazanan diyelim. Geri kalan yığınlarda... Kamu hayal ile ve bu eser miktarda şeyi de düşürüyor, üretim, girişkenlik, yaratıcılık işte şu bu vesaire. Başka bir iş yapayım mı falan engelliyor, doğru söylüyorsun. Geçeyim, ben bilgisayar başına konuşayım istiyor insanlar. Hatta geçen Kick'de birisi canlı yayında öldü mesela. Jean Parmenov diye bir Fransız yayıncı. Yayın esnasında mı öldü? Çok izlenmiştir. Uyurken, uyurken. Uyuduklarında yayına veriyorlar. Çünkü Sabaton diye bir şey var. Bu Sabaton işte 10 günlük canlı yayın. İşte Haluk Levent nasıl çıkıyordu? 30 saat sahnede kalacağım. Bunlar da BBG evi gibi ama sürekli de bir kontent üretmek zorundalar. Bunlar da birbiriyle çok ağır şaka yapan falan insanlar. Herif en son travma sonucu uyku felci, uyku sırasında felç geçirip ölüyor. Ne yapıyorlar? Öldürmüşler mi yani? Yoksa ölümüne sebep olacak bir şey mi yapmışlar? Onun ölümüne sebep olmuş. Ne olmuş mesela? On gün boyunca ne yapmışlar adama? Jackass diye bir program vardı biliyor musun Jackass? Yok. Sağdan soldan atlarlar, birbirlerine plastik mermi sıkarlar falan. Ekstrem işler yaparlardı. Bu yayında da biraz bunun... Çocuğu dövmüşler, mövmüşler falan. Hayır, hakaret ediyorlar, strese sokuyorlar. Kafasını aşağıya boya döküyorlar falan. Bu da özgür bir yayıncılık oluyor öyle mi? Devlet memurlu olmuyor. Masabaşı iş yapmam abi. Masabaşı iş yapmam deyip dayak yiyorsun on gün boyunca. On gün boyunca. Sonra da bir gün şeyde ölüyorsun. Aynen. İşin ilk yana teklifleşmeyi konuş. Bununla bunun ne alakası var diyebilirler de bir alakası olmasına gerek yok. Ben de onu belirteyim yani. Monokötürle bir ilgisi yok. Bu güzel konuymuş ama. Ölen biri, canlı yayında ölen biri enteresan. Özür dilerim. Bir de Rampage Jackson diye bir UFC dövüşçüsünün oğlu kendisine gösteri güreşine gidiyor, Amerikan güreşine. Göster öncesi tartıştığı güreşçiye sahnede atlayıp öldüresiye yumrukluyor. Şu anda kick'in... Şov durağı ya. Yok yok. Gerçek olduğu için kick işte wrist training. Kısıtlamalara gidecek bununla ilgili. Yani adamı öldürüyordu ya şeyde. Anlamadım şimdi. Bunlar ikisi de dövüşçü değil mi zaten? UFC'ci değil mi? Adam izlemeye gitmiş.

Rampus Jackson'ın oğlu. Rampus Jackson kim? UFC dövüşçüsü. Bir UFC dövüşçüsü, bir başka UFC dövüşçüsü ile mi karşılaşıyor? Hayır, çok alakasız oldu. Anlat abi düzgün. Bir adam var meşhur. Meşhur bir dövüşçü var. Aynen, onun bir oğlu var. Oğlu var. Oğlu bir Amerikan güreşi müsabakası izlemeye gidiyor. Başka, babasıyla ilgisi olmayan bir başlangıç. Yok yok, babasıyla alakası yok. Babası başka yerde. Şimdi bu, bir dakika. Bir vatandaş var, vatandaşın babası Amerikan dövüşçüsü.

UFC. UFC Amerikan farklı mı? İkisi farklı mı? Farklı. Tamam. Bir profesör. Tamam. Şöyle düşünelim. Bir basketbolculuğun oğlu bir futbol maçı izlemeye gidiyor. Sonra orada... Bir futbolcuyla kavga ediyor. Sahaya doluyor bir futbolcu düştüğünde. Futbolcu düştüğü zaman... onu yumruklamaya başlıyor. Yerdeki futbolcuyu dövüyor. Peki, şimdi UFC dövüşçüsünün oğlu, meşhur, çok meşhur UFC dövüşçüsünün oğlu, bir başka dövüşün... Böyle bir Kur'an hissesi gibi oldu. Bir dakika, bir başka ne hissesi? Kıssadan hisseler olur ya. Bir dakika, karıştırma. Şimdi bir UFC dövüşçüsünün meşhur oğlu, meşhur bir UFC dövüşçüsünün oğlu, bir başka dövüşe gidiyor. Bir başka dövüşü izlemeye gidiyor. Gösteri dövüşü izlemeye gidiyor, Amerikan dövüşü. O gösteri dövüşünde neden sahneye dalıp birini dövüyor? Göster öncesinde adamla bir tartışma yaşamışlar. Peki sahneye atlayıp herifi döverken ayırmıyorlar mı?

Ayıramıyorlar bir yerde. Şovdur o. Hayır, ayırıyorlar. En sonda ayırıyorlar. En son, hani ilk şov zannediyorlar. Ama yani görüntüyü ben sana... Burada var mı acaba? Görüntüyü göster. Gerçi şiddet gösteriyor. Görüntüyü göstersen ne olur abi? Yani bu enteresan. Ama diyorsun ki kickte hem bu adam öldü, hem bu oldu. Bu oldu. Son bir aydır böyle şeyler oluyor. Çavuşoğlu sınırlarını çok genişlettiler. Ne olacak yani? Yakında şey olacak. Yakında işte ben dört gün sonra intihar edeceğim. Bu canlı yayını izleyin falanlar olacak herhalde. Kesin olacak yani. Teşvik gibi de olmasın böyle şey? Öyle şeyler olacak yani. Değil mi? Şey vardı, tıkladıkça öldürüyordun birini. Öyle bir film vardı. Dedektif arıyordu falan. Birini kaçırıyor bir tanesi. Bir kızı kaçırıyor galiba. Ve internete bağlıyor ve bir takım şırıngayla zehir enjekte ediyorsan tıkladıkça zehir miktarı artıyor.

İşte bir milyon tıka gelince öleceksin falan. Dedektif de onu... Oyuncunun adı neydi ya? Eski Susan Saran'ın Tayfa bir şeydi de. Şimdi adını hatırlamadım. Güzel bir filmdi o. Judy Foster mı? Bir milyon tıka gelmeden şeyi yakalamaya çalışıyor. Katili ve düzeneğin nerede kurulduğunu falan. Buluyor tabii. Sonuçta mutlu son da. Orada şu önemli, adam böyle bir yayın açıyor. Bildiğin kameranın önünde oturuyorsun. Bir tane kadın var, kız var, genç kız var. Kolunda bir şırınga var diye hatırlıyorum. Ya da başka bir ölüm, bir çeşit ölüm düzeneği var. Ve bunu görüp tıklıyorsun abi. Yani işte dediğini çevrilebilir ileride, doğru söylüyorsun. Yani bu şeyi anlatmaya çalışıyor yani. Bu insanların vahşiliğini anlatmaya çalışan bir şey. Farklı IP'den tıklayacaksın. Bir milyon olduğu zaman işte bu ölecek falan. Böyle saçma sapan bir şey değil.

Yani konu olarak güzeldi ama film patlamadığına ve tutmadığına göre, çok insan bilmediğine göre etkilememiş insanlar ama güzeldi. Tekkleşmenin de işte o monokültürün içerisinden sıyrılmaya çalışmak gibi de geliyor bana biraz. İzleme alışkanlıkları çünkü insanlar çok değişti. Doğru. Ayerel yani canlı, spontan gelişen herhangi bir şeyi izleme oranı çok çok daha arttı. Yükseldi tabii. Yani o tekkleşmeden belki böyle sıyrılmaya çalışıyor insanlar. Yani birini uyurken falan izliyorlar ya. Sadece onun anlık ve gerçek olması daha önemli. Yeterli olur değil mi? Evet yeterli olur. Adam uyuyor işte abi falan. Yani ben de bir ara şey hissederdim mesela mobese kameralarından işte... İnsanların geçişini falan. Google Earth'ın hastası falan varmış hakikaten. Şehre bakayım, sokağa bakayım falan. Onu bana öğret bir ara, ben yapamıyorum bir türlü. Olur olur. Bir de şey var, şehir radyosunu yayınlayan internet sitesi var o da çok tatlı. İstediğin şehrin radyosunu çalıyorsan... Evet, dinliyorsun. Melbourne'de ya, Avustralya'daki radyoda o anda ne çalıyorsa sen de dinliyorsun. Evet, onu da görüyorum. Al sana teklifleşme, monokültürleşme yani. Dünyanın herhangi bir yerinden, İstanbul'dan Melbourne'deki bir radyo istasyonunu dinleyebiliyorsun. Efendim siz de nerede olursanız olun, Melbourne'de, İstanbul'da, Fransa'da... Haydarabad. Haydarabad olabilir, İslamabad olabilir.

Oraları da örnek versinler istiyorum arada. Tabii tabii. Nerede olursanız olun bizi dinlemek isterseniz hem podcast dinlenebilecek bütün platformlardayız hem de izlemek de isterseniz podbimedia.com'dayız efendim. Biz dinlediğiniz için çok teşekkür ediyoruz. Korancım bu monokültür konusu güzelmiş. Evet. Bunu araştıracağım birazcık. Keşke ben de araştırsaydım. Seninki yine iyi ya. Sen benden iyi. Ben hiç bilmiyordum. İyi bir şeymiş yani. Görüşmek üzere. Hoşça kalın.

Serdar Ali Çelikler  ve Korhan Yılmaz bu bölümde tatil yollarına, yeni sezona ve komplo teorilerine bakıyor. 

Bu bölüm Opet Fasty reklamı içermektedir. 


Opet’te Lezzetlerin Enfesti!Şehirler arası yolculukta ya da şehir içi kaçamakta, Opet istasyonlarında sizi Fasty’nin lezzetli ürünleri bekliyor. Opet Fasty'i keşfet!

Dünya İlginç Bi' Yer

Tarihte Acaib ve Garaib

Büyülü Bir Şehir: İstanbul'un Tılsımları

Tarihte Acaib ve Garaib

Hani Marjinal Bizdik: Viktoryen Ahlak ve Sansürcülük

Gri Bölge

Devran Döner mi?

Gri Bölge

Dijital Psikoz

mecbur muyum?

vergi vermeye mecbur muyum?

Bakıcaz

Sistemin Gönüllü Kölesi Miyiz?

Bakıcaz

2030 Yeni Dünya Düzeni

Haddini Aşan Yaşam Rehberi

Çocuk "Sahibi" Olmak - 1

Haddini Aşan Yaşam Rehberi

Geleneksel Sağlığa Alternatif Bakış

Fularsız Entellik

Kariyerinizi Çöpe Atma Rehberi 1: İkinci El Fordunu Satamayan Bilge

sadece film izlemiyorum

artık hiçbir şeyin ilk kez olmaması

sadece film izlemiyorum

eskiden hayat neden basit geliyordu? (ama basit değildi)

sadece film izlemiyorum

charlie kirk cinayeti (amerika'da ne oluyor?)

Dr. Gulec Radio

ben neden sevgili yapamıyorum?

Dr. Gulec Radio

hayattan zevk alamamak şımarıklık mıdır?

Dr. Gulec Radio

kadınlar ne ister? (özellikle bazı dönemler🩸)

Barış Özcan ile 111 Hz

142 - Vampirlerin Karanlık Dünyası

Kelimenin Ham Anlamıyla

Keyif Verici Maddeler ve Etimolojik Kökenleri

Kelimenin Ham Anlamıyla

Jakuzi ve Kot

Tarihte Acaib ve Garaib

Akıl Sağlığıyla Kafayı Yemek: Deliliğin Tarihi

Hiçbir Şey Tesadüf Değil

Bir Video Oyunun İçinde Olabilir miyiz?

Hiçbir Şey Tesadüf Değil

Sessiz Bir Devrimin Hikâyesi: Kahve

Hiçbir Şey Tesadüf Değil

Kayıp Kıta Atlantis'in İzinde

Hiçbir Şey Tesadüf Değil

Kıyamete 90 Saniye!

Barış Özcan ile 111 Hz

88 - Venüs Retrosu: Burçlara İnanmak İçin Doğru Bir Zaman Mı? #Podbee Dinlesen Bilirsin

Barış Özcan ile 111 Hz

6 - Voyager Plakları: Dünyadan Kozmosa Bir Mesaj